Theo Reuters ngày 29.9, lực lượng Mỹ dự kiến rút khỏi những căn cứ cuối cùng tại Iraq vào ngày 30.9, khép lại một giai đoạn hiện diện quân sự kéo dài hơn hai thập niên.
Kế hoạch rút quân được Mỹ và Iraq thống nhất từ năm 2024 dưới thời Tổng thống Mỹ Joe Biden và tiếp tục được chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump triển khai.
Ông Jasim al-Bahadli, chuyên gia chuyên nghiên cứu các nhóm vũ trang Shiite liên kết với Iran, nhận định Tehran có thể hưởng lợi đáng kể khi một lực lượng từng đóng vai trò đối trọng với ảnh hưởng của Iran tại Iraq rời đi. Theo ông, các nhóm vũ trang thân Iran nhiều khả năng sẽ xem việc Mỹ rút quân là thắng lợi chính trị và tìm cách gia tăng ảnh hưởng đối với các quyết định an ninh cũng như chính trị tại Iraq.
Ông Abu Mojtaba al-Yasiri, một chỉ huy thuộc Lực lượng kháng chiến Hồi giáo ở Iraq, gọi việc Mỹ rút quân là “một chiến thắng lịch sử”. Ông nhận định rằng “ngày 30.9, chúng ta sẽ đánh dấu việc khép lại một trang đen tối trong lịch sử Iraq”, đồng thời cho rằng chủ quyền Iraq cần được bảo đảm bởi người dân nước này thay vì lực lượng nước ngoài.
Phía Iran cũng công khai hoan nghênh diễn biến này. Phó chủ tịch Ủy ban an ninh quốc gia của Quốc hội Iran Amir Hayat Moqaddam ngày 28.9 cho rằng việc quân đội Mỹ rời Iraq sẽ giúp tạo điều kiện cho “an ninh lâu dài” tại nước này.
Iran thường xuyên kêu gọi chấm dứt sự hiện diện quân sự của Mỹ tại Trung Đông và coi việc Washington rút khỏi Iraq là một thành công đối với mạng lưới các nhóm đồng minh mà Tehran gọi là “trục kháng chiến”.
Tuy nhiên, không phải tất cả các lực lượng chính trị và xã hội Iraq đều ủng hộ việc Mỹ rút quân. Ông Abdulrahman al-Zobaie, một thủ lĩnh nhóm Sunni tại Fallujah, cho rằng phần lớn người Iraq đều mong muốn chủ quyền đầy đủ, nhưng Baghdad có thể chưa hoàn toàn sẵn sàng tự đảm nhiệm toàn bộ trách nhiệm an ninh.
Mối lo này đặc biệt tập trung vào nguy cơ tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) tận dụng thời điểm chuyển giao để củng cố lại mạng lưới. Một số quan chức an ninh Iraq cảnh báo việc mất đi hỗ trợ tình báo, hậu cần và năng lực máy bay không người lái của Mỹ có thể tạo thêm không gian hoạt động cho IS.
Chỉ huy người Kurd Sirwan Barzani cho biết lực lượng của ông gần đây ghi nhận hoạt động gia tăng của các nhóm IS giữa lúc truyền thông đưa tin liên quân quốc tế chuẩn bị rút khỏi Iraq. Theo ông, “thông tin về việc liên quân rút quân đã nâng cao tinh thần của các tay súng”.
Bốn quan chức an ninh và quân đội Iraq nói với Reuters rằng một nhóm bị nghi liên quan IS đang chuẩn bị các vụ đánh bom tự sát trùng với thời điểm Mỹ rút quân. Đại tá Khalid al-Bayati, quan chức an ninh cấp cao tại thành phố Kirkuk (miền bắc Iraq), nói: “IS đang tìm cách gửi thông điệp rằng nhóm này vẫn còn khả năng tiến hành những cuộc tấn công đẫm máu”.
IS từng kiểm soát khoảng 1/3 lãnh thổ Iraq và Syria ở thời kỳ đỉnh cao trước khi mất phần lớn lợi thế trong chiến dịch quân sự kéo dài từ năm 2014 - 2017. Dù không còn kiểm soát lãnh thổ quy mô lớn, các nhóm nhỏ và mạng lưới nằm vùng của tổ chức này vẫn hoạt động tại một số khu vực.
Mỹ lần đầu đưa quân vào Iraq năm 2003, lật đổ chính quyền Tổng thống Saddam Hussein và duy trì lực lượng trong nhiều năm trước khi rút phần lớn quân vào cuối năm 2011. Chưa đầy 3 năm sau, quân đội Mỹ quay trở lại theo lời mời của chính phủ Iraq để hỗ trợ Baghdad chống IS. Kể từ đó, lực lượng Mỹ chủ yếu đảm nhiệm vai trò huấn luyện, tình báo và hỗ trợ tác chiến.
Trong những năm gần đây, Iraq trở thành một trong những quốc gia hiếm hoi duy trì quan hệ chặt chẽ với cả Washington và Tehran. Điều này khiến lãnh thổ Iraq nhiều lần trở thành nơi diễn ra đối đầu gián tiếp giữa hai bên.
Năm 2020, Mỹ tiến hành cuộc không kích gần sân bay Baghdad khiến tướng Iran Qasem Soleimani thiệt mạng. Sau đó, các nhóm vũ trang liên kết với Iran nhiều lần tấn công căn cứ có quân Mỹ, kéo theo những đợt đáp trả từ Washington.
Trong cuộc xung đột Mỹ - Iran năm nay, một số quân nhân Mỹ tại Iraq cũng thiệt mạng. Mỹ cáo buộc các nhóm vũ trang do Iran hậu thuẫn sử dụng lãnh thổ Iraq để tiến hành các cuộc tấn công trong khu vực, trong khi chính phủ Iraq tuyên bố đang tìm cách hạn chế những hoạt động có thể kéo nước này vào các cuộc đối đầu bên ngoài.
Sau hơn hai thập niên hiện diện quân sự tại Iraq, Mỹ đang rút quân theo kế hoạch hai nước thống nhất năm 2024 dưới thời Tổng thống Joe Biden, nay tiếp tục được chính quyền Tổng thống Donald Trump triển khai. Cuộc chuyển giao khép lại một giai đoạn dài, nhưng cũng làm dấy lên câu hỏi về khả năng Baghdad tự bảo đảm an ninh khi các lực lượng nước ngoài rời đi. Theo bài viết của Thanh Niên, những lo ngại tập trung vào ảnh hưởng ngày càng lớn của các nhóm vũ trang thân Iran và nguy cơ tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng, gọi tắt là IS, quay lại hoạt động mạnh hơn.
Jasim al-Bahadli, chuyên gia nghiên cứu các nhóm vũ trang Shiite liên kết với Iran, nhận định Tehran có thể hưởng lợi đáng kể khi lực lượng Mỹ, vốn từng đối trọng với ảnh hưởng Iran tại Iraq, rời khỏi nước này. Theo ông, các nhóm thân Iran nhiều khả năng coi sự kiện là thắng lợi chính trị, rồi tìm cách tác động sâu hơn đến những quyết định về an ninh và chính trị của Baghdad. Abu Mojtaba al-Yasiri, chỉ huy thuộc Lực lượng kháng chiến Hồi giáo ở Iraq, cũng gọi việc Mỹ rút quân là chiến thắng lịch sử và cho rằng chủ quyền cần do người Iraq bảo vệ.
Ông al-Yasiri nói ngày 30.9 sẽ đánh dấu việc khép lại một trang đen tối trong lịch sử Iraq, đồng thời nhấn mạnh sự hiện diện nước ngoài không nên thay thế quyền tự quyết của người dân. Iran công khai hoan nghênh diễn biến này; ngày 28.9, Amir Hayat Moqaddam, Phó chủ tịch Ủy ban an ninh quốc gia Quốc hội Iran, nói quân đội Mỹ rời đi có thể tạo điều kiện cho an ninh lâu dài. Tehran từ lâu kêu gọi chấm dứt hiện diện quân sự Mỹ tại Trung Đông, đồng thời xem việc Washington rút khỏi Iraq là thành công của mạng lưới đồng minh mà Iran gọi là “trục kháng chiến”.
Tuy vậy, mong muốn chủ quyền đầy đủ không đồng nghĩa mọi lực lượng chính trị và xã hội Iraq đều ủng hộ Mỹ rút quân ngay lúc này. Abdulrahman al-Zobaie, thủ lĩnh một nhóm Sunni tại Fallujah, cho rằng phần lớn người Iraq muốn tự chủ, nhưng Baghdad có thể chưa sẵn sàng gánh toàn bộ trách nhiệm an ninh. Nỗi lo nổi bật là IS lợi dụng khoảng chuyển tiếp để củng cố mạng lưới, trong khi một số quan chức Iraq cảnh báo việc thiếu hỗ trợ tình báo, hậu cần và máy bay không người lái của Mỹ có thể tạo thêm khoảng trống.
Sirwan Barzani, chỉ huy người Kurd, cho biết lực lượng của ông gần đây ghi nhận các nhóm IS gia tăng hoạt động trong lúc có tin liên quân quốc tế chuẩn bị rút khỏi Iraq. Ông nhận xét thông tin liên quân rời đi đã nâng cao tinh thần các tay súng, một dấu hiệu khiến giới chức an ninh đặc biệt cảnh giác trước giai đoạn chuyển giao. Bốn quan chức an ninh và quân đội Iraq nói với Reuters rằng một nhóm bị nghi liên quan IS đang chuẩn bị các vụ đánh bom tự sát trùng thời điểm Mỹ rút quân.
Tại Kirkuk, thành phố miền bắc Iraq, Đại tá Khalid al-Bayati, quan chức an ninh cấp cao, cảnh báo IS muốn chứng tỏ nhóm vẫn có thể tiến hành những cuộc tấn công đẫm máu. Ở thời kỳ đỉnh cao, tổ chức này từng kiểm soát khoảng một phần ba lãnh thổ Iraq và Syria, trước khi mất phần lớn lợi thế trong chiến dịch quân sự từ năm 2014 đến 2017. IS hiện không còn nắm giữ vùng đất rộng lớn, nhưng các nhóm nhỏ cùng mạng lưới nằm vùng vẫn hoạt động ở một số khu vực.
Lịch sử hiện diện của Mỹ tại Iraq bắt đầu năm 2003, khi quân đội Mỹ tiến vào lật đổ chính quyền Tổng thống Saddam Hussein và ở lại nhiều năm, trước khi rút phần lớn lực lượng vào cuối năm 2011. Chưa đầy ba năm sau, quân đội Mỹ trở lại theo lời mời của chính phủ Iraq để hỗ trợ Baghdad chống IS, rồi chủ yếu đảm nhiệm huấn luyện, tình báo và hỗ trợ tác chiến. Trong những năm gần đây, Iraq hiếm hoi duy trì quan hệ chặt chẽ cùng lúc với Washington và Tehran, khiến lãnh thổ nước này nhiều lần trở thành nơi hai bên đối đầu gián tiếp.
Năm 2020, Mỹ không kích gần sân bay Baghdad, khiến tướng Iran Qasem Soleimani thiệt mạng; sau đó, các nhóm vũ trang liên kết với Iran nhiều lần tấn công căn cứ có quân Mỹ và Washington đáp trả. Trong cuộc xung đột Mỹ - Iran năm nay, một số quân nhân Mỹ tại Iraq cũng thiệt mạng, còn Washington cáo buộc các nhóm do Tehran hậu thuẫn dùng lãnh thổ Iraq để tấn công trong khu vực. Chính phủ Iraq tuyên bố đang tìm cách hạn chế những hoạt động có thể kéo đất nước vào các cuộc đối đầu, trong khi việc Mỹ rút quân đặt ra bài toán cân bằng giữa chủ quyền và an ninh.
