Eo biển Hormuz đã trở thành quân bài chính của Tehran để gây sức ép với Mỹ trong tiến trình đàm phán chấm dứt cuộc xung đột kéo dài gần 7 tháng. Iran muốn Mỹ giảm sức ép phong tỏa, trong khi Washington muốn khôi phục tự do hàng hải qua eo biển Hormuz.
Các nguồn tin từ Iran và phương Tây cho biết, tiến trình đàm phán đang gặp trở ngại lớn khi không bên nào muốn từ bỏ đòn bẩy trước. Tuy nhiên, đằng sau lập trường của Iran là sự thừa nhận về cái giá kinh tế của cuộc đối đầu kéo dài.
Một quan chức cấp cao Iran nói rằng cách khả thi nhất để phá vỡ bế tắc là thỏa thuận theo từng giai đoạn, theo đó Iran cho phép tàu qua lại eo biển Hormuz để đổi lấy việc Mỹ dỡ bỏ phong tỏa kinh tế, đồng thời Tehran có thể được tiếp cận các tài sản đang bị đóng băng.
“Một hướng đi có thể giải quyết cuộc khủng hoảng theo từng giai đoạn. Bước đầu tiên sẽ là chấm dứt phong tỏa và mở lại Hormuz”, quan chức Iran nói với báo chí bên lề Đại hội đồng Liên Hợp Quốc.
Điều đó đồng nghĩa Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ phải chấp nhận một giải pháp tạm thời khác, sau khi thỏa thuận sơ bộ đổ vỡ hồi tháng 7.
Thách thức đối với các nhà đàm phán hiện nay không chỉ là xây dựng thỏa thuận, mà còn phải bảo đảm những nhượng bộ trong đó đủ lâu dài để hai bên có thể tin tưởng lẫn nhau, các nguồn tin cho biết.
Ông Trump thể hiện tin tưởng Mỹ và Iran có thể đạt được thỏa thuận sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11. Một quan chức cấp cao châu Âu nói người Iran “có danh sách yêu cầu rất dài”.
Một quan chức Nhà Trắng cho biết, trong khi “Iran đang muốn thỏa thuận một cách tuyệt vọng, Tổng thống Trump đang nắm mọi quân bài và sẽ đưa ra bất kỳ quyết định nào có lợi nhất cho nước Mỹ”.
Theo quan chức này, ông Trump vẫn “sẵn sàng đàm phán với Iran trong những điều kiện phù hợp”, nhưng không có nhu cầu phải thương lượng. Mỹ đang ở “vị thế rất mạnh”, với quyền kiểm soát eo biển Hormuz và nền kinh tế Iran “đang sụp đổ”.
Quan chức này nói các “lệnh trừng phạt nghiền nát” và “một trong những cuộc phong tỏa thành công nhất trong lịch sử” đã làm tê liệt nền kinh tế Iran và khiến nước này hoàn toàn cạn kiệt nguồn lực. Theo ông, Tổng thống Trump sẵn sàng để “sự sụp đổ tất yếu của Iran” diễn ra thay vì để Tehran “chơi lại mình”.
Động lực trước bầu cử giữa kỳ
Theo cựu chuyên gia đàm phán Mỹ về Trung Đông Dennis Ross, chỉ có 30% khả năng đạt được thoả thuận trước cuộc bầu cử, nhưng hai bên có động lực mạnh hơn để đạt thỏa thuận trước thay vì sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.
“Lệnh phong tỏa đang thực sự siết chặt người Iran. Nó đang bóp nghẹt họ”, ông Ross nói.
Thỏa thuận trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ có thể hữu ích cho ông Trump, bởi việc mở lại eo Hormuz có thể giúp hạ nhiệt căng thẳng ở vùng Vịnh, kiềm chế giá dầu và góp phần kéo giảm giá xăng tại Mỹ - vấn đề nhạy cảm về mặt chính trị.
Cơ hội để Iran được giảm nhẹ sức ép kinh tế có thể lớn hơn khi ông Trump vẫn còn động lực chính trị mạnh hơn để tiến tới thỏa thuận.
Sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, ông Ross cho rằng ông Trump có thể chịu ít ràng buộc hơn và sẵn sàng tăng cường sức ép hoặc cân nhắc các lựa chọn quân sự.
Một quan chức Iran cho biết, cho dù đang tìm kiếm lối thoát ngoại giao, Tehran vẫn chuẩn bị cho khả năng phải tiến hành cuộc chiến mới với Washington. Quan chức này cáo buộc Mỹ sử dụng phong tỏa kinh tế và đe dọa dùng vũ lực như những công cụ cưỡng ép.
“Ngón tay của chúng tôi đang đặt trên cò súng. Người Mỹ biết họ cần làm gì nhưng vì những yêu cầu quá mức của họ, khả năng ngoại giao giải quyết vấn đề này là cực kỳ thấp”, quan chức cấp cao Iran nói.
Theo các nguồn tin khu vực, Tehran sẵn sàng đưa điều kiện thu phí quá cảnh tàu qua eo biển Hormuz ra khỏi thỏa thuận chính và chuyển sang phụ lục, bởi việc chấm dứt phong tỏa đã trở thành ưu tiên cấp bách hơn.