Chỉ trong ít ngày cuối tháng 8, từ cuộc làm việc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm với các cơ quan liên quan đánh giá kết quả 1 năm triển khai thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, đến Hội nghị tổng kết năm học 2025-2026, triển khai nhiệm vụ năm học 2026-2027 do Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì, giáo dục liên tục được đặt lên bàn nghị sự ở những cấp cao nhất.
Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở sự quan tâm đặc biệt ấy, mà ở việc thẳng thắn nhìn nhận đúng mức độ kết quả đạt được, cũng như các tồn tại, hạn chế chưa được khắc phục, trong đó có cả những vấn đề dư luận bức xúc trong nhiều năm.
Một năm thực hiện Nghị quyết 71 mới chủ yếu là giai đoạn đặt nền tảng, mở đường và tạo điều kiện cho đột phá. Những chuyển biến về chất lượng giáo dục, người thầy, người học và nguồn nhân lực chưa thật sự rõ nét. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu phải chuyển mạnh từ hoàn thiện thể chế, chính sách sang tổ chức thực hiện, đưa nghị quyết vào cuộc sống và tạo ra kết quả cụ thể.
Học sinh trong ngày khai giảng năm học mới năm học 2025-2026 (Ảnh: Tư liệu).
Đó cũng là tinh thần được Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh tại hội nghị ngày 27/8: năm học 2026-2027 phải là một năm chuyển trạng thái, tạo đột phá và đổi mới thực chất từ bên trong ngành giáo dục.
Thông điệp từ lãnh đạo Đảng, Nhà nước, lãnh đạo Chính phủ rất rõ: giáo dục không thể tiếp tục được đo bằng những gì đẹp trên báo cáo, mà phải được nhìn bằng những gì thay đổi trong thực tế.
Đó là một yêu cầu và cũng là động lực to lớn cho giáo dục.
Bởi nhìn thẳng vào giáo dục hôm nay, bên cạnh những nỗ lực lớn và nhiều thành quả đáng ghi nhận, vẫn còn không ít khoảng trống cần được lấp đầy. Cả nước dự kiến còn thiếu hơn 43.000 giáo viên mầm non, phổ thông; thiếu hàng chục nghìn phòng học, phòng chức năng; thiết bị dạy học tối thiểu ở nhiều nơi mới đáp ứng khoảng một nửa nhu cầu.
Nhưng, những thiếu thốn về trường lớp, giáo viên, cơ sở vật chất dù cấp thiết đến đâu cũng chưa phải câu chuyện duy nhất.
Điều khó hơn là thay đổi từ bên trong mà Thủ tướng Lê Minh Hưng đã nhấn mạnh: từ cách dạy, cách học đến cách kiểm tra, đánh giá; từ tư duy chạy theo điểm số, thành tích đến việc coi trọng năng lực thật của người học.
Những vấn đề như nâng điểm, làm đẹp học bạ, bệnh thành tích, gian lận trong thi cử hay dạy thêm, học thêm biến tướng không còn có thể được xem đơn thuần là những "khuyết điểm" hay sai phạm của một vài cá nhân. Bởi khi điểm số không còn phản ánh đúng việc học, học bạ được làm đẹp bằng những con số và kỳ thi không tạo ra kết quả đáng tin cậy, điều bị tổn thương cuối cùng chính là niềm tin.
Vì thế, yêu cầu mà Bộ trưởng Bộ Giáo dục & Đào tạo Hoàng Minh Sơn đặt ra tại Hội nghị giám đốc Sở GD&ĐT hôm 24/7 về một hệ thống "học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật" có ý nghĩa vượt xa một khẩu hiệu cho năm học mới. Đó là lời nhắc rằng giáo dục trước hết phải trở về với những giá trị cốt lõi của chính mình: trung thực, thực chất và vì sự trưởng thành của người học.
Học thật thì phải bắt đầu từ dạy thật, thi thật phải bắt đầu từ đánh giá thật và nhân tài thật chỉ có thể được tạo ra từ một nền giáo dục không dung dưỡng cho sự giả dối.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đặt vấn đề đổi mới từ chính lớp học: giảm truyền thụ một chiều, học thuộc, học đối phó, học chỉ để thi; tăng tự học, thực hành, trải nghiệm, tư duy độc lập, sáng tạo và năng lực giải quyết vấn đề. Đồng thời phải giảm những công việc hành chính, hội họp, báo cáo hình thức để người thầy có thêm thời gian cho chuyên môn và học sinh.
Một nghị quyết dù đúng đắn đến đâu cũng không thể tự mình tạo ra một giờ học tốt. Một chương trình mới không thể tự động tạo ra một người thầy giỏi. Một phương thức thi mới cũng không thể bảo đảm người học có năng lực nếu cách dạy và cách học chưa thay đổi.
Những điều đó để thấy rằng, sự thay đổi trong từng nhà trường, từng lớp học, từng người thầy và từng người học mới là nơi quyết định thành công của đổi mới.
Bởi vậy, khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu thực hiện cho được mục tiêu "đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên", đồng thời nhấn mạnh không để tương lai của một đứa trẻ phụ thuộc quá nhiều vào nơi em sinh ra và lớn lên, đó cũng là lời nhắc về một nền giáo dục phải công bằng hơn.
Còn khi Thủ tướng đặt mục tiêu cuối cùng là "người học tốt hơn, người thầy tốt hơn, nhà trường tốt hơn và nguồn nhân lực của đất nước tốt hơn", thước đo của năm học mới cũng đã được xác định rõ ràng.
Ngày 5/9, hàng triệu học sinh sẽ bước vào năm học 2026-2027. Một năm học mới không thể bắt đầu chỉ bằng tiếng trống khai trường, những khẩu hiệu hay những con số đẹp. Nó cần bắt đầu bằng một sự thay đổi trong cách nghĩ và cách làm để mở ra một chương mới với giáo dục Việt Nam.
Chúng ta không thể đòi hỏi học sinh học thật nếu người lớn vẫn bằng lòng với thành tích ảo. Chúng ta cũng không thể nói về nhân tài nếu hệ thống còn chấp nhận những giá trị không thực chất. Và càng không thể xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cho một đất nước đang bước vào một giai đoạn phát triển mới nếu giáo dục chưa trả lại đúng giá trị cho từng điểm số, từng học bạ, từng kỳ thi và từng tấm bằng.
Và điều xã hội chờ đợi không phải là một nền giáo dục có thêm bao nhiêu thành tích để báo cáo, mà là một nền giáo dục thật hơn, công bằng hơn, tử tế hơn và tạo ra những con người có năng lực thật để làm nên tương lai thật của đất nước.
Tác giả: Phạm Anh là Cử nhân Báo chí, có hơn 15 năm kinh nghiệm làm báo trong lĩnh vực giáo dục. Hiện tác giả là phóng viên phụ trách mảng giáo dục của báo Dân trí tại TPHCM.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!