Não sắc bén nhờ nghĩ vẩn vơ

Nếu bạn thường phát hiện mình suy nghĩ lan man giữa lúc làm việc, đừng vội xem đó là biểu hiện của sự mất tập trung hay năng suất kém. Một nghiên cứu mới từ Viện Max Planck ở Đức cho thấy thói quen nghĩ vẩn vơ có thể liên quan đến trí nhớ khá tốt. Phát hiện này gợi mở cách nhìn khác về những lúc tâm trí rời khỏi nhiệm vụ trước mắt, nhưng vẫn không hoàn toàn đánh mất khả năng xử lý công việc. Trung tâm của nghiên cứu là trí nhớ hoạt động, còn gọi là trí nhớ ngắn hạn, năng lực giúp con người ghi nhớ và sử dụng thông tin trong thời gian ngắn. Nhờ năng lực này, não bộ có thể giữ lại những dữ liệu cần thiết, đồng thời vận dụng chúng khi đang giải quyết một nhiệm vụ cụ thể. Khi trí nhớ ngắn hạn hoạt động mạnh, não dường như có thêm khả năng duy trì nhiều dòng suy nghĩ cùng lúc mà không lập tức rối loạn. Vì vậy, một người vừa làm việc trước mắt, vừa để tâm trí chuyển sang kế hoạch hoặc ý tưởng khác, chưa chắc đang lãng phí thời gian. Ngược lại, sự lan man ấy có thể phản ánh việc trí nhớ ngắn hạn đang được huy động để xử lý thêm thông tin ngoài nhiệm vụ hiện tại. Nhóm nghiên cứu cho rằng trí nhớ ngắn hạn càng hoạt động hiệu quả, tình trạng suy nghĩ lan man càng dễ xuất hiện trong đời sống thường ngày. Điều đáng chú ý nằm ở chỗ những người hay nghĩ vẩn vơ vẫn có thể tiếp tục xử lý công việc đang thực hiện, nếu nhiệm vụ ấy không quá khó khăn. Nói cách khác, tâm trí có thể tạm thời đi xa khỏi công việc, nhưng vẫn giữ đủ thông tin cần thiết để quay lại và tiếp tục nhiệm vụ. Khả năng này cho thấy suy nghĩ lan man không phải lúc nào cũng đối lập với sự tập trung, đặc biệt khi công việc hiện tại đòi hỏi ít nỗ lực. Báo cáo đăng trên chuyên san Psychological Science mô tả những hoạt động lên kế hoạch thường xuất hiện khi con người đang làm những việc quen thuộc. Các tình huống được nhắc đến gồm ngồi trên xe buýt, lái xe hoặc thậm chí đứng dưới vòi sen, khi con người có thời gian suy nghĩ tương đối tự do. Trong những khoảng thời gian ấy, tâm trí thường tranh thủ sắp xếp công việc, hình dung kế hoạch hoặc xử lý những vấn đề chưa giải quyết xong. Những hoạt động tưởng như chỉ là mơ màng này có thể thực chất phục vụ cho chính hoạt động của trí nhớ ngắn hạn. Khi nhiệm vụ trước mắt không quá phức tạp, trí nhớ ngắn hạn còn dư năng lực để duy trì những suy nghĩ khác mà không làm gián đoạn hoàn toàn công việc. Một người lái xe trên tuyến đường quen thuộc vì thế có thể đồng thời nghĩ về lịch trình trong ngày, miễn vẫn duy trì khả năng kiểm soát việc lái xe. Tương tự, người ngồi trên xe buýt có thể lập kế hoạch cho công việc sắp tới trong khi vẫn nhận biết hành trình và điểm cần xuống. Nghiên cứu không nói rằng mọi kiểu mất tập trung đều hữu ích, cũng không khẳng định suy nghĩ lan man luôn giúp con người làm việc tốt hơn. Điểm chính nằm ở mối liên hệ giữa năng lực trí nhớ ngắn hạn, mức độ khó của nhiệm vụ và khả năng duy trì nhiều dòng suy nghĩ. Khi nhiệm vụ trở nên quá khó, việc phân chia sự chú ý có thể tạo thêm áp lực và khiến con người khó hoàn thành công việc đang làm. Nhưng trong những hoàn cảnh quen thuộc hoặc tương đối đơn giản, suy nghĩ vẩn vơ có thể trở thành khoảng thời gian để não tiếp tục tổ chức thông tin. Vì thế, lần tới khi nhận thấy tâm trí đang lang thang, bạn có thể nhìn hiện tượng ấy bình tĩnh hơn, thay vì lập tức kết luận mình thiếu tập trung.