Hàng trăm tài xế xe tải Iran hiện mắc kẹt tại biên giới với Pakistan, không thể đưa hàng hóa sang nước láng giềng. Họ cho biết phải đối mặt vô số rào cản thủ tục và chi phí phát sinh ngày càng tăng, mà phần nhiều trong số đó bắt nguồn từ quy định của chính phủ.
Tình trạng tương tự cũng đang diễn ra tại các cửa khẩu đường bộ với Thổ Nhĩ Kỳ, Turkmenistan và Afghanistan, làm tắc nghẽn giao thương qua những lối thoát kinh tế hiếm hoi còn lại của Iran.
Hàng tấn mơ trên những chiếc xe tải chở hàng đã thối rữa do thời gian chờ đợi quá lâu. Giới tài xế cho biết những lô hàng đắt giá như quặng sắt, xi măng hay khí đốt đóng bình cũng đang nằm đắp chiếu tại các cửa khẩu giáp Pakistan và Afghanistan.
"Phía chính quyền thì đùn đẩy trách nhiệm, còn Pakistan lại nhất quyết không cho dỡ hàng", một tài xế cho hay.
Tàu thương mại nằm chờ, cắm mỏ neo tại eo biển Hormuz ở Bandar Abbas, Iran, hôm 10/9. Ảnh: AFP
Cuộc chiến kinh tế tại vịnh Ba Tư hiện phụ thuộc rất lớn vào việc các nước trong khu vực có thể xoay xở đưa hàng xuất khẩu đi bằng đường bộ hay không, thay vì chỉ trông chờ vào eo biển Hormuz. Nhiều nước đã nhanh chân tìm ra lối thoát. Arab Saudi chủ động đẩy mạnh chuyển dầu về phía tây ngang qua bán đảo Arab. Một số quốc gia vùng Vịnh khác được hải quân Mỹ chống lưng, hỗ trợ họ đưa tàu dầu qua eo biển.
Mỹ đồng thời siết chặt thêm gọng kìm kinh tế bằng các lệnh trừng phạt mới trong khi tiếp tục không kích tàu dầu Iran, khiến xuất khẩu đường biển rơi vào tê liệt.
Nỗ lực thiết lập các tuyến vận tải thay thế cho eo biển Hormuz của Tehran tiếp tục gặp trở ngại, khi hãng hàng không Mahan Air thông báo dừng các chuyến bay đến Oman và Thổ Nhĩ Kỳ hôm 16/9. Trước đó một tuần, Bộ Tài chính Mỹ đã áp lệnh trừng phạt mới lên các thực thể bị cáo buộc hỗ trợ cho hãng bay chuyên chở cả hành khách lẫn hàng hóa này.
Chiến dịch phong tỏa từ Mỹ cũng giáng đòn vào chuỗi cung ứng hàng hóa thiết yếu của Iran, vốn phụ thuộc tới 70% vào các cảng biển nay đã tê liệt. Dù lương thực và hàng cứu trợ nhân đạo trên danh nghĩa được miễn trừ trừng phạt, thực tế hầu như không hãng vận tải biển nào dám mạo hiểm cập cảng Iran.
Những hình ảnh xuất hiện trên mạng xã hội hồi tuần trước cho thấy dàn cẩu tại Shahid Rajaee, cảng container thương mại lớn nhất Iran, hoàn toàn bất động. Hàng nghìn container tồn đọng tại các cảng ở Pakistan, Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Arab Saudi, theo hãng tin Mehr.
'Cửa thoát hiểm' mong manh
Iran đã nỗ lực bù đắp bằng cách đẩy mạnh thương mại qua các tuyến đường khác. Theo giới chức nước này, lượng hàng hóa quá cảnh qua biển Caspi đã tăng 70% trong 5 tháng qua. Dữ liệu từ đơn vị theo dõi hàng hóa Kpler và các trang thương mại cho thấy Iran đang nhập khẩu một lượng lớn lúa mì, ngô và dầu ăn từ Nga.
Dòng người và phương tiện mắc kẹt tại khu vực biên giới Iran - Iraq sau quyết định đột ngột của chính phủ Iraq về việc phong tỏa một cửa khẩu hôm 12/9. Ảnh: AFP
Tuyến đường sắt vận tải hàng hóa nối Tehran với Tây An, tây bắc Trung Quốc, đã tăng tần suất từ mỗi tuần một chuyến lên 3, 4 ngày một chuyến kể từ khi lệnh phong tỏa bắt đầu, theo Tehran Times. Iran nhập khẩu máy móc công nghiệp, thiết bị điện tử và linh kiện ôtô từ Trung Quốc.
Tuy nhiên, mức độ mong manh của các tuyến đường thay thế này đã lộ rõ ngay cuối tuần qua. Iraq đột ngột đóng cửa các trạm kiểm soát hàng hóa ở biên giới với Iran, sau khi tố cáo Iran mượn đường lãnh thổ nước mình để tập kích Arab Saudi. Hậu quả là vào ngày 13/9, những đoàn xe tải chở hành tây từ Iran sang Iraq đã phải quay đầu, theo thông tin từ ban quản lý Chợ Đầu mối Nông sản Tehran.
Lực lượng hải quan tại khắp các cửa khẩu đường bộ của Iran rơi vào tình trạng quá tải, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải Quốc tế Iran Ehsan Malekzadeh cho biết. 3.700 xe tải đang mắc kẹt bên phía biên giới Iran chờ sang Thổ Nhĩ Kỳ, với thời gian ùn ứ lên tới 20 ngày.
Còn tại cửa khẩu chính sang Pakistan, lúc nào cũng có khoảng 700 xe, chủ yếu chở xi măng và khí đốt đóng bình, nằm chờ, nhưng mỗi ngày chỉ có khoảng 40 xe được thông quan, Mạng lưới Giám sát Nhân quyền Baloch, tổ chức dân sự địa phương, cho hay.
IRNA dẫn lời một tài xế xe tải nói rằng ông bị mắc kẹt nhiều ngày bên phía biên giới Pakistan cùng lô thịt đang trên đường trở về Iran, nơi giá thực phẩm đã leo thang chóng mặt suốt thời gian qua. Tại biên giới với Afghanistan, các tài xế cũng than vãn vì phải nằm chờ quá lâu mới đưa được quặng sắt qua biên giới, theo Công đoàn Tài xế Iran.
Các tài xế Iran tìm đường sang Pakistan cho biết họ phải chôn chân nhiều ngày dưới cái nóng lên tới 50°C, trong tình trạng thiếu thốn thức ăn, nước uống và điều kiện vệ sinh tối thiểu, theo video do Công đoàn Tài xế đăng tải.
Công đoàn cho hay dù một số xe bồn chở khí đốt vẫn qua được biên giới, phía Pakistan yêu cầu tài xế phải nộp khoản phí lên tới hơn 10.000 USD mỗi xe mới chịu mở đường. Tuy nhiên, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Pakistan bác bỏ, tuyên bố không biết gì về bất kỳ khoản phí hay rào cản mới nào tại khu vực biên giới này.
Một số tuyến giao thương trên bộ của Iran. Đồ họa: WSJ
Bão giá 128%
Tại vùng biên giới với Turkmenistan, cửa ngõ dẫn sang Trung Quốc, giới vận tải cũng tuyệt vọng vì vướng phải vô số rào cản, từ chuyện thiếu kho bãi cho đến quy trình đăng ký hàng quá cảnh bằng đường sắt rườm rà.
Chi phí vận tải leo thang không khác gì dầu đổ vào lửa, khiến cơn bão lạm phát vốn đã tồi tệ tại Iran càng thêm trầm trọng.
Tình trạng ách tắc và những chuyến vận chuyển đường vòng đang ăn vào tới 1/3 giá của các mặt hàng khi chúng tới được Tehran, chuyên gia nhập khẩu Mohammad Reza Khodarahm cho biết trên nhật báo kinh tế Donya-e-Eqtesad tuần trước.
Chủ tịch Phòng Thương mại Iran - Trung Quốc Majidreza Hariri trước đó từng cảnh báo lệnh phong tỏa đường biển của Mỹ sẽ làm phát sinh chi phí tới 18 tỷ USD mỗi năm. Cước kéo một container từ Trung Quốc về Iran qua đường bộ tiêu tốn tới 12.000 USD, đắt gấp 4 lần so với con số 3.000 USD nếu đi bằng đường biển, ông tiết lộ.
Phần lớn gánh nặng chi phí này rốt cuộc trút lên vai người tiêu dùng. Chỉ số lạm phát thực phẩm tại Iran đã tăng phi mã lên tới 128% trong tháng 8, theo số liệu từ cơ quan thống kê nước này.
Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)