Trong cuộc trao đổi với phóng viên TTXVN tại Liên bang Nga, Tiến sỹ Ekaterina Soltseva, Giám đốc phụ trách Công nghệ lượng tử của Tập đoàn năng lượng Rosatom, đã chia sẻ kinh nghiệm xây dựng một ngành công nghệ mới, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định mục tiêu phát triển, xây dựng lộ trình dài hạn và đào tạo nguồn nhân lực.
Theo bà, đây là những yếu tố then chốt giúp một quốc gia không chỉ tiếp nhận, ứng dụng mà còn từng bước làm chủ và phát triển công nghệ của riêng mình.
Theo Tiến sỹ Ekaterina Soltseva, Nga có truyền thống nghiên cứu vật lý lượng tử lâu đời với nền tảng khoa học vững chắc. Tuy nhiên, việc phát triển các công nghệ lượng tử, tập trung vào 3 lĩnh vực chính là điện toán lượng tử, truyền thông lượng tử và cảm biến lượng tử, mới được đẩy mạnh từ năm 2020.
Sau khi Chính phủ Liên bang Nga phê duyệt lộ trình phát triển công nghệ lượng tử, Rosatom được giao trách nhiệm phát triển điện toán lượng tử và cảm biến lượng tử.
Đây là lộ trình toàn diện, bao quát nhiều khía cạnh của ngành công nghiệp lượng tử, không chỉ giới hạn ở các phòng thí nghiệm nghiên cứu mà còn bao gồm những dự án giáo dục, hoạt động phổ biến kiến thức và các chương trình tạo nền móng cho sự hình thành một ngành công nghiệp lượng tử mới. Trong đó, phát triển công nghệ giữ vai trò nền tảng, chiếm khoảng 75% nội dung lộ trình, gắn với công nghệ và các thành tựu khoa học.
Bà Soltseva cho biết, tại thời điểm bắt đầu triển khai lộ trình, Nga còn tụt hậu khá xa so với các phòng thí nghiệm hàng đầu thế giới, trong khi nhiều quốc gia đã khởi động các chương trình phát triển công nghệ lượng tử từ năm 2017-2018.
Vì vậy, Nga đã phải nỗ lực đáng kể để thu hẹp khoảng cách. Đến nay, khoảng cách này đã được rút ngắn, thậm chí Nga đã đạt vị trí dẫn đầu trong một số lĩnh vực và thiết lập những kỷ lục thế giới về công nghệ lượng tử.
Một trong những thành tựu đáng tự hào nhất, theo bà, là Nga trở thành một trong ba quốc gia trên thế giới có máy tính lượng tử hoạt động trên cả 4 nền tảng chính, gồm ion, nguyên tử, quang tử và siêu dẫn. Hai quốc gia còn lại là Mỹ và Trung Quốc.
Đáng chú ý, Nga đạt được kết quả này chỉ trong vòng 5 năm. Hiện, Nga có 7 máy tính lượng tử đang hoạt động trên 4 nền tảng nói trên.
Bên cạnh việc phát triển phần cứng, nước này cũng đẩy mạnh nghiên cứu phần mềm lượng tử, xây dựng một thư viện lớn các thuật toán lượng tử và phối hợp với các đối tác công nghiệp phát triển phần mềm phục vụ những bài toán thực tiễn.
Theo Tiến sỹ Ekaterina Soltseva, mục tiêu quan trọng nhất không chỉ là chế tạo được máy tính lượng tử mà còn phải đưa công nghệ này vào giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn.
Đánh giá về triển vọng hợp tác giữa Nga và Việt Nam trong lĩnh vực công nghệ lượng tử, bà Soltseva cho rằng hai nước có tiềm năng lớn nhờ nền tảng quan hệ hợp tác lâu dài và vững chắc, được xây dựng qua nhiều dự án trong quá khứ.
Đây là cơ sở thuận lợi để hai bên tiếp tục mở rộng hợp tác sang lĩnh vực công nghệ tiên tiến này. Bà cũng nhận thấy Việt Nam đang dành sự quan tâm đáng kể cho việc phát triển công nghệ lượng tử.
Về phía Nga, Rosatom nghiêm túc thúc đẩy hợp tác với Việt Nam và tin tưởng rằng việc kết hợp nguồn lực, năng lực của hai nước có thể mang lại những kết quả quan trọng.
Nga quan điểm công nghệ không nên chỉ phát triển riêng lẻ trong phạm vi từng quốc gia mà cần hướng tới việc tạo ra những lợi ích rộng lớn hơn cho nhân loại.
Chia sẻ kinh nghiệm dành cho Việt Nam trong giai đoạn đầu xây dựng ngành công nghệ lượng tử, Tiến sỹ Ekaterina Soltseva nhấn mạnh trước hết Việt Nam cần tự xác định mục tiêu và con đường phát triển của mình.
Theo bà, quyết định lựa chọn hướng đi trong lĩnh vực công nghệ lượng tử là vấn đề thuộc quyền chủ động của Việt Nam.
Từ kinh nghiệm mà Nga triển khai trong 6 năm qua, bà cho rằng bước đi đầu tiên nên là xây dựng một lộ trình hoặc chiến lược dài hạn, xác định các nguyên tắc phát triển công nghệ trong nước, đồng thời hình thành đội ngũ phù hợp gồm các nhà khoa học, nhà giáo dục, nhà quản lý và lập trình viên.
Sự phối hợp giữa các lực lượng này sẽ giúp tổ chức công việc hiệu quả và rút ngắn thời gian đạt được kết quả.
Rosatom sẵn sàng chia sẻ lộ trình phát triển công nghệ lượng tử của Nga và phối hợp với Việt Nam xây dựng một lộ trình riêng phù hợp với điều kiện trong nước.
Những hình thức hợp tác có thể triển khai bao gồm thành lập các phòng thí nghiệm chung, tổ chức các chương trình giáo dục chung và thực hiện những dự án thí điểm hướng tới ứng dụng thực tiễn.
Một vấn đề quan trọng khác là Việt Nam cần xác định mức độ đầu tư cho mục tiêu trở thành quốc gia không chỉ ứng dụng mà còn tự phát triển công nghệ, qua đó từng bước nâng cao tính độc lập.
Theo bà Soltseva, vấn đề không đơn thuần là tiếp nhận máy tính lượng tử hay lò phản ứng hạt nhân, mà là xây dựng năng lực tự phát triển công nghệ và phần mềm để phục vụ nhu cầu trong tương lai.
Đích đến cần là sự hình thành một ngành công nghiệp hoàn chỉnh, thay vì chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận một cơ sở hạt nhân hoặc một máy tính lượng tử.
Trong quá trình đó, nguồn nhân lực có vai trò đặc biệt quan trọng. Bà cho biết Nga đã xây dựng chiến lược giáo dục lượng tử, quy định việc đào tạo chuyên gia ở nhiều cấp độ, đồng thời chú trọng phổ biến kiến thức về lĩnh vực này trong xã hội.
Các chương trình giới thiệu công nghệ lượng tử được triển khai cho học sinh từ bậc tiểu học, trung học cơ sở đến sinh viên đại học.
Từ năm nay, Đại học Lượng tử Mạng của Nga đã bắt đầu hoạt động. Đây là dự án kết nối 5 trường đại học hàng đầu về vật lý của nước này nhằm đào tạo chuyên gia lượng tử trên một cơ sở hạ tầng thống nhất.
Sau khi tốt nghiệp, sinh viên sẽ nhận được hai bằng, gồm bằng của trường đại học theo học và bằng của Đại học Lượng tử Mạng.
Theo Tiến sỹ Ekaterina Soltseva, việc kết hợp năng lực của các trường đại học và viện nghiên cứu là một trong những yếu tố giúp Nga đạt được những tiến bộ nhanh chóng trong 6 năm qua, từ phát triển nhiều máy tính lượng tử trong thời gian ngắn đến xây dựng các phần mềm lượng tử có hiệu quả cao.
Bà cho rằng đây là kinh nghiệm hữu ích đối với Việt Nam. Một trung tâm kết nối có thể tập hợp nguồn lực và tập trung nỗ lực vào lĩnh vực lượng tử mà không làm gián đoạn các hoạt động nghiên cứu hiện có tại các trường đại học.
Bên cạnh đào tạo đội ngũ mới, việc bồi dưỡng kiến thức cho lực lượng lao động hiện tại cũng cần được chú trọng.
Tại Nga, hệ thống bài giảng và hội thảo được tổ chức đa dạng, trong đó có các chương trình dành cho giám đốc điều hành doanh nghiệp không trực tiếp tham gia phát triển công nghệ lượng tử nhưng có thể trở thành người ứng dụng công nghệ này trong tương lai. Qua đó, họ có thể hiểu rõ hơn những lợi ích mà công nghệ lượng tử mang lại cho hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.
Bà Soltseva cũng nhấn mạnh vai trò quan trọng của sự hỗ trợ từ Chính phủ, song cho rằng đây không phải yếu tố duy nhất quyết định thành công. Nền tảng công nghệ sẵn có của mỗi quốc gia và năng lực được huy động để xây dựng lộ trình cũng có ảnh hưởng lớn đến kết quả phát triển.
Bày tỏ kỳ vọng Nga và Việt Nam có thể cùng xây dựng một lộ trình phát triển công nghệ lượng tử dành riêng cho Việt Nam, bà cho rằng việc kế thừa những thành tựu Nga đã đạt được sẽ giúp Việt Nam đẩy nhanh tiến trình phát triển, không chỉ dừng ở ứng dụng các sản phẩm nước ngoài mà còn từng bước tạo ra những sản phẩm của riêng mình.
Đề cập cuộc làm việc giữa Rosatom và Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam Trần Hồng Thái bên lề chuyến thăm Nga vừa qua của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Tiến sỹ Ekaterina Soltseva cho biết hai bên đã trao đổi về nhiều nội dung liên quan đến hợp tác công nghệ lượng tử.
Trong khuôn khổ chuyến thăm, đoàn đã đến phòng thí nghiệm của một trong những đối tác chính của dự án lượng tử Nga tại Đại học Nghiên cứu Công nghệ Quốc gia (MISIS). Tại đây, các nhà khoa học đang phát triển bộ xử lý lượng tử siêu dẫn, một loại bộ xử lý từng lập kỷ lục thế giới về chất lượng các phép toán lượng tử.
Ngoài cơ sở này, Nga còn có nhiều phòng thí nghiệm khác mà Rosatom mong muốn giới thiệu với các đối tác Việt Nam.
Hai bên cũng thảo luận về việc xây dựng lộ trình hợp tác, triển khai các nhiệm vụ giáo dục và phát triển cơ sở hạ tầng phục vụ nghiên cứu công nghệ lượng tử.
Bà Soltseva bày tỏ vui mừng trước thông tin Việt Nam đã quyết định thành lập trung tâm lượng tử, đồng thời tin tưởng rằng nếu đạt được thỏa thuận hợp tác, hai nước có thể cùng phát triển một máy tính lượng tử trong thời gian chưa đầy 3 năm.
Theo bà, Rosatom đề xuất đưa nội dung hợp tác công nghệ lượng tử vào chương trình nghị sự của Ủy ban liên chính phủ Nga-Việt Nam dự kiến diễn ra vào tháng 11.
Phía Nga hy vọng đến thời điểm đó, hai bên có thể thống nhất một lộ trình chung nhằm thúc đẩy nghiên cứu và phát triển công nghệ lượng tử./.
(TTXVN/Vietnam+)