Bộ Y tế đặt mục tiêu kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh bằng một loạt giải pháp từ ngăn chặn dịch vụ lựa chọn giới tính thai nhi, thay đổi định kiến “trọng nam hơn nữ” đến tăng cường vai trò, vị thế của phụ nữ và trẻ em gái.
Trong hướng dẫn thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I từ năm 2026 đến năm 2030, Bộ Y tế dành một nhóm giải pháp riêng nhằm thu hẹp khoảng cách mất cân bằng giới tính khi sinh, với cách tiếp cận không chỉ tập trung vào ngành y tế mà còn huy động nhà trường, gia đình, cộng đồng, tổ chức xã hội, tổ chức tôn giáo và các cơ sở cung cấp dịch vụ.
Ngăn chặn lựa chọn giới tính khi sinh
Một trong những trọng tâm là ngăn chặn việc cung cấp các dịch vụ liên quan đến lựa chọn giới tính khi sinh. Đối tượng được tác động khá rộng, từ cơ sở y tế, cơ sở sản xuất và cung cấp văn hóa phẩm liên quan đến lựa chọn giới tính khi sinh, đến các tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, cán bộ y tế - dân số và cộng tác viên dân số.
Theo kế hoạch, các cơ sở cung cấp dịch vụ sẽ được hướng dẫn tham gia kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh. Ở địa phương, Sở Y tế phối hợp với ngành văn hóa tổ chức hội nghị, hội thảo hướng dẫn các cơ sở cung cấp dịch vụ; đồng thời sản xuất, biên tập, in ấn và cấp phát tài liệu tuyên truyền.
Đáng chú ý, những cơ sở thực hiện tốt sẽ được chia sẻ kinh nghiệm, biểu dương và tôn vinh. Theo hướng dẫn, địa phương lựa chọn khoảng 10% cơ sở tiêu biểu để biểu dương, tôn vinh trên các loại hình báo chí, xuất bản phẩm.
Cách làm này hướng tới việc biến các cơ sở cung cấp dịch vụ thành một “hàng rào” chủ động ngăn chặn hành vi lựa chọn giới tính thai nhi, thay vì chỉ trông chờ vào kiểm tra, xử lý vi phạm.
Một điểm đáng chú ý khác là việc đưa nội dung không lựa chọn giới tính thai nhi vào quy chế, điều lệ của các tổ chức xã hội - nghề nghiệp.
Cục Dân số (Bộ Y tế) sẽ xây dựng nội dung về việc không thông báo, tiết lộ giới tính thai nhi, trừ trường hợp pháp luật cho phép; đồng thời làm rõ những hệ lụy của mất cân bằng giới tính khi sinh để làm cơ sở cho các tổ chức xã hội đưa vào quy chế, điều lệ áp dụng đối với thành viên.
“Mặt trận” mới: kiểm soát nội dung vi phạm trên internet
Không gian mạng cũng được xác định là một địa bàn cần tăng cường kiểm soát. Do đó Cục Dân số sẽ xây dựng, thiết kế và theo dõi các nội dung vi phạm quy định pháp luật về nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi trên internet và các nền tảng ứng dụng xã hội.
Một bộ công cụ sẽ được thử nghiệm, vận hành và định kỳ chỉnh sửa, nâng cấp nhằm nâng cao hiệu quả phát hiện, ngăn chặn các nội dung vi phạm. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh thông tin liên quan đến lựa chọn giới tính thai nhi có thể được quảng bá, chia sẻ nhanh chóng trên môi trường số.
Xây dựng mô hình cộng đồng xóa bỏ tư tưởng trọng nam hơn nữ
Bên cạnh giải pháp trên phạm vi cả nước, Bộ Y tế triển khai các can thiệp nhằm ngăn ngừa phát sinh nhu cầu lựa chọn giới tính trước sinh tại các địa phương có tỷ số giới tính khi sinh cao.
Trong giai đoạn 2026-2030, hoạt động được triển khai tại 15/34 tỉnh, thành phố, gồm: Hà Nội, Bắc Ninh, Sơn La, Hưng Yên, Phú Thọ, Lạng Sơn, Hải Phòng, Thái Nguyên, Lai Châu, Thanh Hóa, Lào Cai, Ninh Bình, Quảng Ninh, Nghệ An và Điện Biên.
Một trong những giải pháp được chú trọng là huy động chức sắc tôn giáo tham gia phòng ngừa mất cân bằng giới tính khi sinh. Mục tiêu là để thông điệp về bình đẳng giới, không lựa chọn giới tính thai nhi được truyền tải từ những không gian gần gũi với đời sống cộng đồng, qua đó tạo tác động tới nhận thức và hành vi của các gia đình.
Một hướng can thiệp quan trọng khác là xây dựng mô hình cộng đồng xóa bỏ tư tưởng trọng nam hơn nữ, không lựa chọn giới tính thai nhi tại những địa bàn có mất cân bằng giới tính khi sinh.
Các địa phương sẽ xây dựng mô hình thí điểm, sau đó mở rộng; triển khai hoạt động truyền thông tại cộng đồng. Những quy định này sẽ được đưa ra sinh hoạt cộng đồng, tạo sự thống nhất trong nhận thức và từng bước hình thành chuẩn mực xã hội mới.
Thông điệp không chỉ dừng ở việc “không lựa chọn giới tính thai nhi”, mà hướng tới thay đổi căn nguyên của vấn đề: định kiến giới và tâm lý coi con trai có giá trị hơn con gái.
Một nội dung khác được Bộ Y tế đặt ra là đưa vấn đề ngăn chặn, phòng ngừa mất cân bằng giới tính khi sinh vào nhà trường. Cục Dân số sẽ phối hợp với các đơn vị thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng tài liệu hướng dẫn thử nghiệm tích hợp nội dung này vào chương trình, tài liệu giáo dục.
Tại các trường trung học cơ sở và trung học phổ thông, học sinh có thể tiếp cận nội dung thông qua sinh hoạt ngoại khóa và các “góc thân thiện”. Đối với các trường đại học, cao đẳng, trung cấp y, nội dung về ngăn chặn, phòng ngừa mất cân bằng giới tính khi sinh cũng được nghiên cứu tích hợp vào chương trình, tài liệu đào tạo.