Nghề đậu bạc nghìn năm ở Thủ đô

Nghề chế tạc bạc làng Định Công có từ thế kỷ VI, hiện chủ yếu duy trì kỹ thuật chạm bạc, mỗi sản phẩm giá từ vài triệu đến vài chục triệu đồng.

Trong khuôn viên đình Định Công Thượng, phường Định Công, nơi thờ tổ nghề kim hoàn, xưởng bạc của nghệ nhân Quách Phan Tuấn Anh có khoảng 30 người làm việc. Các thợ đều được anh trực tiếp đào tạo.

Theo truyền thuyết, nghề bạc Định Công do ba anh em Trần Điền, Trần Điện và Trần Hòa truyền lại. Khi chạy giặc, ba người qua ba nước khác nhau, tình cờ học nghề kim hoàn rồi trở về truyền nghề cho dân làng. Đây là một trong bốn nghề thủ công tinh hoa của đất kinh kỳ xưa cùng với dệt lụa Yên Thái, gốm Bát Tràng, đúc đồng Ngũ Xá.

Năm 2024, nghề đậu bạc Định Công được UBND TP Hà Nội công nhận là nghề truyền thống Hà Nội.

Anh Quách Phan Tuấn Anh được UBND TP Hà Nội trao danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội năm 2017. Anh là một trong ba nghệ nhân còn lưu giữ kỹ thuật đậu bạc, đào tạo nhiều học viên và thợ kim hoàn.

Anh Tuấn Anh cho biết trước mắt muốn duy trì việc làm, đảm bảo cuộc sống cho 30 thợ, quảng bá sản phẩm truyền thống của làng nghề Định Công đến nhiều du khách hơn.

Để hoàn thiện một sản phẩm cần trải qua 10 công đoạn, từ nung, cán mỏng, kéo bạc thành sợi đến tạo hình sản phẩm. Anh Đặng Văn Dương, 33 tuổi, là người duy nhất phụ trách công đoạn nung và cán bạc. Trước khi đưa vào lò nung, bạc được cân bằng cân tiểu ly để xác định chính xác khối lượng.

Lửa nung có nhiệt độ hơn 1.000 độ C, duy trì trong 3-5 phút. Trung bình mỗi buổi, thợ chỉ xử lý khoảng 100 gram bạc nguyên chất, sau đó kéo thành những sợi bạc nhỏ để đậu.

Trong xưởng, nhiều học viên trẻ là nữ có niềm đam mê với kỹ thuật làm bạc cũng đến học nghề. Khi cần lượng chỉ bạc lớn, các thành viên trong xưởng cùng hỗ trợ công đoạn cán và se chỉ. Ngày cao điểm, xưởng sử dụng khoảng một kg bạc.

Bạc sau đó được cán mỏng qua 28 lỗ có kích cỡ khác nhau, đến khi đạt độ dày 0,26 mm. Với 100 gram bạc, thợ có thể kéo thành sợi dài khoảng 150 m. Mỗi sợi đạt chuẩn để gia công được tạo từ hai sợi bạc se lại với nhau.

Công đoạn đậu bạc đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo cao nhất trong quy trình. Người mới học mất khoảng ba tháng để làm được sản phẩm đầu tiên, sau một năm mới có thể đánh giá tay nghề.

Sợi bạc dùng tạo hoa văn là bạc nguyên chất, có độ mềm dẻo, trong khi phần khung được pha thêm đồng, kẽm khoảng 3% để tăng độ cứng.

Công đoạn khó nhất là hàn, bởi sản phẩm có nhiều chi tiết nhỏ, trong khi nhiệt độ cao có thể làm thay đổi kích thước hoặc khiến các mối nối bị bung. Nhiều sản phẩm phải làm lại ở bước này do vảy hàn bị vón cục hoặc chảy, che mất họa tiết trên sợi bạc.

"Người thầy có thể dành cả đời để cảm nhận được ngọn lửa", anh Tuấn Anh nói.

Xưởng chủ yếu sản xuất tranh bạc và trang sức, mỗi sản phẩm mất khoảng 2-3 ngày để hoàn thiện. Theo anh Tuấn Anh, thời gian gần đây giá vàng, bạc tăng cao khiến giá thành sản phẩm tăng, trong khi lượng khách giảm đáng kể.

Mô hình Khuê Văn Các và tháp Rùa bên Hồ Gươm được chế tác bằng bạc tại xưởng.

Một số sản phẩm cầu kỳ mất hàng năm để hoàn thiện. Thợ tại xưởng không sử dụng phần mềm thiết kế mà vẽ tay, sau đó đậu bạc theo bản vẽ.

Tượng voi bạc do chủ xưởng tự tay thực hiện, mất ba năm để hoàn thiện, sử dụng hơn 500 gram bạc, trị giá khoảng 60 triệu đồng. Khó nhất là ghép và gò hàng nghìn chi tiết để tạo hình con vật.

Tác phẩm "Khai sinh" do anh Lê Đình Sơn, thợ có tay nghề cao nhất tại xưởng và đã gắn bó hơn 10 năm, thực hiện.

Anh Sơn cho biết tác phẩm mất hai tháng để hoàn thiện, mang ý nghĩa về sự khởi đầu mới, với hình ảnh cánh bướm đậu trên chiếc lá khô, xung quanh là những chồi non. Sản phẩm giá 25 triệu đồng.

Hoàng Giang