Có bao giờ bạn nhận ra mình được giáo dục bài bản, sở hữu nhiều bằng cấp, nhưng lại hoàn toàn "mù mờ" trước những vấn đề thực tế sinh tử của cuộc sống? Trong tiếng Anh có sự phân biệt rõ ràng giữa educated (được giáo dục) và literate (có hiểu biết/năng lực thực hành).
Lần gần nhất tôi tự hỏi bản thân câu này là khi nhận ra tôi hầu như chẳng biết gì về thực trạng già hóa dân số tại Việt Nam.
Trước đây, khi nghe cụm từ "xã hội già hóa", suy nghĩ của tôi vô cùng đơn giản: "Thì ai mà chẳng già đi, thì sắp tới ra đường sẽ gặp nhiều người lớn tuổi hơn thôi".
Phải đến khi bắt đầu một dự án chuyên sâu về người lớn tuổi, tôi mới ngộ ra sự mù mờ của chính mình. Theo Liên Hợp Quốc, Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất thế giới. Một đất nước bước vào giai đoạn "già hóa" khi nhóm dân số từ 65 tuổi trở lên đạt 7%, và trở thành "xã hội già" (super-aged) khi con số này chạm ngưỡng 14%.
Việt Nam chỉ mất khoảng 18-20 năm để chuyển giao giai đoạn này, một tốc độ phi mã so với các quốc gia phát triển. Dự báo của Liên Hợp Quốc, đến khoảng năm 2036, Việt Nam sẽ chính thức trở thành xã hội già.
Chúng ta chỉ còn khoảng 10 năm để chuẩn bị. Nhiều người có thể tặc lưỡi: "14% đâu có bao nhiêu, ra đường 10 người thì gặp 1-2 người lớn tuổi, tại sao phải căng thẳng?".
Sự căng thẳng nằm ở cấu trúc kinh tế - xã hội. Già hóa đồng nghĩa với việc lực lượng số người có tuổi phình ra và nhóm lao động trẻ hẹp lại, kéo theo đó là áp lực tài chính lên hệ thống y tế và an sinh xã hội gia tăng.
Một lao động giờ đây sẽ "gánh" nhiều hơn để góp vào quỹ chung để hỗ trợ nhóm già đi. Song song đó, tỷ lệ sinh giảm còn 1.91 - không đủ mức thay thế cơ bản là 2 người.
Mô hình gia đình truyền thống "tứ đại đồng đường" tan rã. Thế hệ trẻ cho tới những bạn đã U40 hiện nay kết hôn muộn, sinh ít con, hoặc chọn lối sống tự do. Ngay cả những cặp vợ chồng mong muốn có hai con, điều kiện kinh tế hoặc khả năng thụ thai cũng trở thành một rào cản cho ước nguyện đó.
Trái với suy nghĩ phổ biến của nhiều bạn: "Về già chỉ cần tích lũy tài chính để vào viện dưỡng lão là xong, tự do tự chủ, không phiền đến con cái. Dịch vụ ở viện dưỡng lão chắc cũng ổn".
Nhưng thực tế hạ tầng y tế lão khoa hiện nay tại Việt Nam lại là một khoảng trống lớn. Việt Nam hiện không có nhiều bệnh viện chuyên khoa Lão tại Hà Nội, và khoảng 160 khoa Lão trên tổng số hơn 1.300 bệnh viện toàn quốc. Đội ngũ điều dưỡng và nhân viên chăm sóc được đào tạo bài bản về chăm sóc người lớn tuổi thiếu hụt.
Các viện dưỡng lão tư nhân còn khiêm tốn về số lượng và chi phí vượt quá khả năng của đại đa số người dân.
Cũng có ý kiến cho rằng "Lo gì, trong mấy năm nữa sẽ có robot thay thế, hỗ trợ việc chăm sóc". Thực tế thì không lý tưởng như vậy. Ngay cả ở các quốc gia phát triển như Nhật Bản, Đức hay Úc - nơi có tiềm lực kinh tế và hạ tầng đã đi trước Việt Nam - họ có một thời gian dài để chuẩn bị với lão hóa, nhưng hiện nay vẫn rơi vào khủng hoảng chăm sóc tuổi già.
Tình trạng "người 65 tuổi chăm sóc người 85 tuổi" ở Nhật, hay cảnh điều dưỡng viên tại Úc chỉ kịp chạy đua ghé qua mỗi phòng vài phút để bật đèn và đặt khay cơm, là bài học nhãn tiền.
Ở Đức, tình trạng thiếu nguồn nhân lực trầm trọng mặc dù các mô hình robot đang được thử nghiệm triển khai. Chưa kể, một lượng lớn người trẻ Việt Nam đang tham gia học nghề điều dưỡng tại các quốc gia phát triển này. Người trẻ có đào tạo nghề thì không ở Việt Nam.
Vậy người Việt ở nước ngoài liệu có an tâm hơn khi dưỡng già tại đây, khi hầu hết các nước phát triển đã ở giai đoạn siêu già trước Việt Nam rất nhiều?
Nhìn vào bức tranh đó, tôi nhận ra một rào cản lớn khác: Sự thiếu hụt về Aging Literacy (hiểu biết về tuổi già) và Health Literacy (hiểu biết về sức khỏe chủ động).
Chúng ta thường nhầm tưởng "khỏe mạnh" đơn thuần là không có bệnh. Nhưng hiểu biết về sức khỏe tuổi già đòi hỏi sự thấu hiểu cơ thể trong từng ngữ cảnh: vận động thế nào để bảo vệ xương khớp, dinh dưỡng ra sao để không bị suy mòn cơ, hay tương tác thuốc và hấp thụ chất dinh dưỡng thế nào là đúng cách.
Những kiến thức cơ bản này hầu như chưa bao giờ được dạy trong trường học hay xuất hiện trong các chương trình giáo dục phổ thông. Một khảo sát năm 2026 chỉ ra rằng gần 90% người ở độ tuổi 45-60 mong muốn tự chủ về sức khỏe và tài chính khi về già.
Cơ quan tổ chức khảo sát này ước tính cứ một người tuổi 60 trở đi sẽ cần hỗ trợ về tài chính trong 13 năm và hỗ trợ chăm sóc trong 9 năm. Trung bình một tháng chi phí cần chuẩn bị cho một người lớn tuổi rơi vào 11.8 triệu đồng một tháng, tạo áp lực rất lớn với cá nhân và gia đình.
Do vậy, ý thức tự chủ là bước khởi đầu tốt, nhưng tự chủ mà thiếu đi hiểu biết chuẩn xác, như hiểu biết về chính cơ thể mình, cách sinh hoạt vận động phù hợp, sẽ dễ dẫn đến những hệ lụy đáng tiếc.
Nhìn lại bản thân, việc phát hiện ra "điểm mù" về tuổi già giúp tôi gạt bỏ những thiên kiến về bằng cấp hay thành tích. Bằng cấp có thể chứng nhận cho một giai đoạn học tập hay trình độ học vấn chung chung, nhưng hiểu biết (literacy) mới là năng lực giúp ta thích ứng với những biến động của đời sống.
Già hóa dân số không phải là câu chuyện xa xôi của chính phủ hay của thế hệ mai sau. Đã đến lúc mỗi cá nhân, đặc biệt là lực lượng lao động trẻ và trung niên, cần nhìn nhận trực diện vào thực tế này. Chuẩn bị cho tuổi già không chỉ là chuẩn bị một sổ tiết kiệm, mà quan trọng hơn, là chủ động học cách "có tuổi một cách có hiểu biết".
Võ Thị Minh Ngọc