Xã Lệ Thủy (tỉnh Quảng Trị, trước là huyện Lệ Thủy thuộc Quảng Bình cũ) từng hứng chịu những trận lụt lớn, gần đây nhất là vào tháng 10.2024. Nhưng trận lụt khiến cả nước đổ về cứu trợ là tháng 10.2020.
Người nơi khác thường dùng chữ "kinh hoàng" nhưng người Lệ Thủy thì đó là chuyện "năm mô cũng rứa". Cho nên, ngày xưa, chưa có nhà cao tầng thì nhà nào cũng có cái tra. Tra là ván gỗ gác đà áp sát, cách mái nhà một người đi khom.
Cất rớ ở bến sông
ẢNH: TRẦN LONG
Mùa lụt, thóc gạo, đồ dùng, bếp núc... đều đưa lên đó. Một khoảng không rất hẹp nhưng sắp xếp lại cũng đủ cho cả gia đình trú ẩn. Mỗi nhà chặt chuối đóng 1 - 2 chiếc bối (bè) để cho heo gà ở hoặc di chuyển trong làng.
Những năm gần đây, hầu hết đều nhà xây, nhiều nhà 2 - 3 tầng. Ai cũng tích lũy để làm cho được cái nhà chống lụt.
Ở Lệ Thủy, mỗi khi nước lụt lên, người dân có thể đánh bắt cá ngay trong sân nhà mình
ẢNH: TRẦN LONG
Cất rớ ở sân nhà
ẢNH: TRẦN LONG
Nghe dự báo thời tiết, biết có lụt, bắt đầu đưa đồ lên cao. Ô tô đi gửi, xe máy treo cao, đưa lên bối (nay làm bằng ống nhựa)… Lụt lên chừng nào, đưa lên cao chừng đó. Đó là nói nhà bình thường, tất nhiên còn hộ chưa có điều kiện thì phải di dời.
Cá theo con nước lụt về trên các cánh đồng
ẢNH: TRẦN LONG
Do là lụt, mưa nguồn to thì nước lên, ngưng thì nước dừng nên cũng rất phi phỏng nhưng bằng kinh nghiệm, người dân có thể đoán được. Dân gian thường cái gì cũng nói "may", "may mà lụt chứ không lũ như miền núi".
Câu cũng được rất nhiều cá
ẢNH: TRẦN LONG
Nhà nhà bắt cá
Hầu như, nhà nào cũng có dụng cụ đánh cá. Phổ biến nhất là rớ (vó), lưới, cần câu…
Trước đây, nhà nào cũng có một đống rơm dự trữ làm chất đốt hoặc bỏ vào chuồng cho lợn nằm mùa rét. Lụt ngập chân đống rơm, cá cứ thế chui vào. Dùng nơm, thậm chí dùng tay vẫn bắt được. Chủ yếu là cá lúi. Cá lúi mùa lụt con nào cũng rất béo.
Cá diếc
ẢNH: TRẦN LONG
Nay không có rơm, cá không tập trung nhưng cá di chuyển thành đàn theo dòng nước, phương tiện đánh bắt rẻ nên người dân chuẩn bị lưới, rớ. Cứ có nước bạc (nước đục từ nguồn đổ về), đặc biệt chỗ có nước chảy, thì đặt rớ xuống là có cá. Ngay cả trong sân cũng có.
Khi mưa xuống, nước ngoài đồng dâng cao nhưng chưa ngập đường, nước bạc chưa về, cá cũng rất dễ cắn câu. Đi câu rất thích. Ngoài cá lúi thì mùa lụt nhiều cá diếc trứng, con to và béo.
Cá lúi
ẢNH: TRẦN LONG
Sản vật mùa mưa lụt
Không ai thích mưa lụt nhưng không thích thì nó vẫn hiện diện hằng năm, cho nên, tôi thích góc nhìn lạc quan của người dân. Lụt thì có cá béo, có đam (cua đồng), có ốc bươu nổi lên để vớt…; có rau muống nước lụt.
Cua đồng và ốc vớt cả bao
ẢNH: TRẦN LONG
Rau muống nước lụt là rau muống đọt (ngọn non vươn khỏi mặt nước). Luộc lên nó xanh và rất giòn. Đam thì gặp đàn vớt cả bao tải. Ốc thì là ốc bươu đồng rất béo.
Bữa cơm lúa mới, cá kho, đam rang, rau muống luộc hoặc nồi ốc nấu chuối… Người ta hay mắng nhau "đồ nhà quê" nhưng đồ quê toàn đặc sản.
***
Vẫn phải nhắc lại, mùa lụt, đánh đánh bắt cá, bắt đam, bắt ốc… vừa là mưu sinh vừa là niềm vui nhưng đừng ham quá. Nhất là trẻ em, bao giờ cũng phải có người lớn đi kèm.
Năm 2020 và năm 2024, huyện Lệ Thủy bị lụt to, có vài trường hợp không may cũng từ đánh cá bằng thuyền nhỏ bị lật mà không có áo phao.
Gì thì gì cũng phải tự bảo vệ mình.