Người giữ ký ức mưa bom dưới tán rừng Sa Lôn

Một ngày cuối tháng 8, mưa rừng Sa Lôn đổ xuống bất chợt giữa trưa. Con đường dẫn vào khu căn cứ Tỉnh ủy Bình Thuận cũ (xã Đông Giang, tỉnh Lâm Đồng) loang loáng nước, hai bên là những thân cây dầu cao vút, tán lá đan vào nhau phủ kín một khoảng trời.

Giữa cánh rừng từng che chở cho cán bộ cách mạng qua những năm tháng bom đạn, cựu giao liên K’ Văn Dên chậm rãi bước đi. Ông dừng lại trước một gốc cây cổ thụ, chỉ tay về phía thân cây còn hằn dấu tích năm xưa, rồi kể về trận bom dữ dội năm 1968.

“Khi đó, bom rơi cách chỗ tôi chưa đầy 50m. Hai đồng đội hy sinh, nhiều người bị thương. Cả ngày hôm đó, máy bay đánh từ sáng đến chiều vì địch nghi phát hiện dấu vết của cách mạng”, người cựu chiến binh nhớ lại.

Cậu bé giao liên giữa rừng già

Năm 14 tuổi, K’ Văn Dên, một thiếu niên lanh lợi trong thôn Nam Giang bắt đầu đi theo cách mạng với nhiệm vụ chỉ đường, dẫn đường cho giao liên. Sau thời gian học ở Trường Thiếu sinh quân, năm 1968, ông Dên chính thức được chọn làm giao liên, phục vụ công tác chiến đấu cho cách mạng tại căn cứ Sa Lôn.

Công việc của cậu bé người K’Ho bản địa là vượt rừng chuyển thư, chuyển báo, đưa thông tin từ căn cứ ra bên ngoài và ngược lại. Những lúc thiếu người, ông cùng đồng đội tải đạn, hỗ trợ lực lượng cách mạng.

Lợi thế lớn nhất của K’ Văn Dên là thông thuộc núi rừng. Từng con suối, lối mòn, từng khoảng rừng đều được ông ghi nhớ. Nhưng cũng vì thế, mỗi bước chân càng phải thận trọng.

“Đi càng nhiều, địch càng dễ phát hiện dấu vết. Cho nên đi không dấu, nấu không khói, nói không tiếng là mệnh lệnh cao nhất của chúng tôi”, ông nói.

Không đi theo những lối mòn quen thuộc, những người giao liên luồn sâu trong rừng để tránh sự theo dõi. Những cuộc giao nhận tài liệu cũng hạn chế tối đa tiếng nói, thay bằng những tín hiệu đã được quy ước.

Cao điểm từ năm 1968 đến 1972, những cánh rừng ở Sa Lôn liên tục bị càn quét. Bom đạn trút xuống ngày đêm. Có lần đơn vị giao liên của ông bị đánh, hai đồng đội hy sinh, một người bị thương. Trong suốt những năm chiến đấu, đơn vị của ông có tổng cộng 8 người không trở về.

Khó khăn không chỉ đến từ bom đạn. Mùa mưa tại cánh rừng già, con vắt bám đầy người, đường rừng lầy lội, bệnh tật và đói rét luôn rình rập. Ban đêm còn có những lần đối mặt với thú dữ. Ông kể, trong ký ức của những người từng sống ở Sa Lôn, đã có đồng đội bị hổ bắt ngay trong lúc ngủ.

Nhưng cậu giao liên người K’Ho không lùi bước.

“Chúng tôi xác định đây là cuộc chiến vì dân tộc, vì chính nghĩa. Nếu chùn bước thì từng khâu phục vụ cách mạng sẽ bị ảnh hưởng”, ông nói.

Gần sáu thập niên đã trôi qua, cậu bé K’Ho ngày nào giờ đã 73 tuổi. Nhưng ký ức về những chuyến đi giao liên giữa rừng sâu, về đồng đội ngã xuống và những ngày sống trong cảnh “đi không dấu, nấu không khói, nói không tiếng” vẫn còn nguyên vẹn trong ký ức.

Sau ngày đất nước thống nhất, ông được đưa đi học bổ túc, rồi trở về quê công tác, lần lượt đảm nhiệm nhiều công việc ở địa phương. Ông từng là chủ nhiệm hợp tác xã, làm công tác cựu chiến binh, người cao tuổi và có gần 20 năm làm bưu tá, phụ trách nhiều xã vùng cao.

Nhưng có lẽ, một phần cuộc đời sâu đậm nhất của ông vẫn nằm lại dưới những tán rừng Sa Lôn.

Trở lại nơi của một thời hoa lửa

Sa Lôn là vùng rừng núi hiểm trở, có những dãy núi nối tiếp, suối sâu và rừng nguyên sinh nhiều tầng. Chính địa hình ấy đã trở thành “lá chắn” tự nhiên, giúp Tỉnh ủy Bình Thuận đứng chân, lãnh đạo cuộc kháng chiến trong những năm tháng chiến tranh ác liệt.

Trong kháng chiến chống Mỹ, Tỉnh ủy Bình Thuận đã nhiều lần chọn Sa Lôn làm căn cứ, với tổng thời gian hơn 8 năm. Đây là một trong những căn cứ được đánh giá còn lưu giữ nhiều dấu tích gốc, như hầm trú ẩn, lán trại, hội trường và bếp Hoàng Cầm.

Khu di tích hiện có diện tích 10,94ha, được phục dựng với khu di tích gốc nằm giữa rừng và khu tưởng niệm, trưng bày ở phía ngoài. Nơi đây từng là không gian làm việc, sinh hoạt của cán bộ, chiến sĩ Cơ quan Tỉnh ủy Bình Thuận trong kháng chiến và là địa điểm diễn ra những sự kiện lịch sử quan trọng.

Sau khi khu di tích được đưa vào hoạt động đầu năm 2023, Ban Quản lý mời ông K’ Văn Dên trở lại.

Lần này, ông không còn là người giao liên tuổi 15 lặng lẽ mang tài liệu xuyên rừng. Ông trở thành người thuyết minh, kể chuyện lịch sử cho những đoàn khách tìm về Sa Lôn.

Ông Võ Cáp, Trưởng Ban Quản lý Khu di tích căn cứ, cho biết mỗi năm Sa Lôn đón hơn 30.000 lượt khách, phần lớn là cán bộ, đảng viên, đoàn viên, học sinh và sinh viên. Các đoàn đến đây dâng hương tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh và các anh hùng liệt sĩ, tham quan những hiện vật, hầm trú ẩn, lán trại và không gian từng gắn với cán bộ Tỉnh ủy Bình Thuận trong kháng chiến.

Giữa những đoàn học sinh, K’ Văn Dên thường là một “nhân chứng sống” đặc biệt.

Với ký ức của người từng sống trong rừng, từng chạy bom, từng chứng kiến đồng đội ngã xuống, những câu chuyện về Sa Lôn của người cựu binh trở nên gần hơn, sinh động hơn.

Ông chỉ cho học sinh cách khói bếp Hoàng Cầm được dẫn đi dưới lòng đất. Ông kể vì sao người giao liên phải đi mà không để lại dấu chân, gặp nhau nhưng không được nói thành tiếng. Rồi ông nhắc về những người đồng đội đã nằm lại giữa đại ngàn.

Mỗi câu chuyện như kéo quá khứ trở về.

Không nhận bất cứ khoản thù lao nào cho những buổi kể chuyện, K’ Văn Dên vẫn sẵn lòng trở lại Sa Lôn mỗi khi Ban Quản lý cần. Với ông, đó dường như không chỉ là một công việc. Đó là cách một người từng đi qua chiến tranh trả món nợ nghĩa tình với đồng đội.

Dưới những tán cây dầu, sao, bằng lăng, căm xe… từng che chở cho căn cứ, người cựu giao liên K’Ho năm xưa vẫn kể về một thời “gan không núng, chí không mòn”. Những người nghe hôm nay phần lớn sinh ra khi đất nước đã hòa bình.

Khoảng cách giữa hai thế hệ tưởng như rất xa. Nhưng ở Sa Lôn, qua lời kể chậm rãi của cựu binh K’ Văn Dên, quá khứ được nối dài.

Gia đình cách mạng gương mẫu

Cựu chiến binh K’ Văn Dên năm nay đã 73 tuổi, có 40 năm tuổi Đảng, được tặng Huy chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Ba, Huân chương Chiến thắng hạng Nhất cùng nhiều phần thưởng khác. Ngoài ông, ba người anh em khác trong gia đình ông cũng đều đi theo cách mạng.