Đánh thức nghề truyền thống, tạo sinh kế cho phụ nữ bản
Sáng sớm, tiếng thoi đưa vẫn đều đặn vang lên bên những khung cửi ở bản Hoa Tiến, xã miền núi Châu Tiến (Nghệ An). Từ đôi bàn tay khéo léo của những người phụ nữ Thái, những sợi chỉ đủ màu dần kết thành tấm vải với hoa văn tinh xảo, mang theo câu chuyện văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Với Nghệ nhân Sầm Thị Bích (60 tuổi), mỗi sản phẩm thổ cẩm không chỉ là hàng hóa mà còn là ký ức, cội nguồn và niềm tự hào của dân tộc mình. Từ những ngày theo bà, theo mẹ học cách kéo sợi, nhuộm vải, dệt hoa văn đến khi trở thành Giám đốc Hợp tác xã Làng nghề Thổ cẩm Hoa Tiến, cuộc đời bà gắn liền với nỗ lực gìn giữ nghề truyền thống và tìm hướng nâng cao thu nhập cho phụ nữ trong bản.
Bà Bích kể, trong đời sống của người Thái, thổ cẩm hiện diện từ sinh hoạt thường ngày đến những dịp lễ hội, cưới hỏi. Nghề dệt không chỉ phục vụ nhu cầu may mặc mà còn thể hiện sự khéo léo, đảm đang của người phụ nữ. Bởi vậy, từ nhỏ, bà đã được người thân truyền dạy các công đoạn làm nên một sản phẩm hoàn chỉnh, từ trồng bông, nuôi tằm, kéo sợi, nhuộm màu đến dệt vải, cắt may và thêu thùa.
Để làm ra một sản phẩm thổ cẩm đẹp, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Khâu mắc chỉ lên khung đòi hỏi sự chính xác, kiên nhẫn; việc phối màu cần kinh nghiệm và sự tinh tế. “Để làm nên một sản phẩm thổ cẩm, khâu mắc chỉ lên khung mất nhiều thời gian. Màu nhuộm từ cây cỏ cũng phải biết cách chọn, chiết và pha trộn thì mới cho ra sắc màu đẹp. Mỗi nghệ nhân lại có những bí quyết riêng”, bà Bích chia sẻ.
Tuy nhiên, đã có thời gian nghề dệt thổ cẩm ở vùng Mường Chiêng Ngam đứng trước nguy cơ mai một. Vải công nghiệp giá rẻ, mẫu mã đa dạng khiến sản phẩm thủ công khó cạnh tranh. Nhiều phụ nữ rời khung cửi, lớp trẻ ít mặn mà với nghề. Những hoa văn cổ, công thức nhuộm màu từ cây cỏ và kinh nghiệm của các nghệ nhân cao tuổi cũng đứng trước nguy cơ thất truyền.
Bước ngoặt đến vào năm 1992, khi huyện Quỳ Châu (cũ) triển khai dự án hỗ trợ khôi phục nghề dệt thổ cẩm. Bà Lang Thị Hồng, khi đó là cán bộ nông nghiệp huyện, đã về bản Hoa Tiến vận động những người tâm huyết, trong đó có bà Bích, thành lập tổ hợp dệt thổ cẩm.
Tổ hợp ban đầu có 10 chị em tham gia. Họ tìm đến nghệ nhân cao tuổi Sầm Thị Viên để học hỏi kỹ thuật, phục dựng hoa văn và tìm lại bí quyết nhuộm màu truyền thống. Từ chỗ chủ yếu dệt phục vụ gia đình, những người phụ nữ bắt đầu sản xuất hàng hóa, từng bước đưa nghề thủ công trở thành nguồn thu nhập.
Khi sản phẩm được giới thiệu tại các hội chợ, cuộc thi thủ công mỹ nghệ và điểm du lịch, thổ cẩm Hoa Tiến dần tiếp cận nhiều thị trường. Hàng hóa được đưa sang Lào, tiêu thụ tại Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và một số thị trường nước ngoài như Trung Quốc, Pháp, Canada. Tổ chức phi chính phủ Craft Link cũng trở thành khách hàng thường xuyên, góp phần mở rộng đầu ra cho sản phẩm.
Năm 2009, Làng nghề Dệt thổ cẩm Hoa Tiến được UBND tỉnh Nghệ An công nhận là làng nghề tiểu thủ công nghiệp. Một năm sau, tổ hợp phát triển thành Hợp tác xã Thổ cẩm Hoa Tiến, do bà Sầm Thị Bích làm giám đốc.
Không dừng lại ở việc duy trì khung cửi, bà Bích tích cực tìm kiếm thị trường, kết nối đại lý, vận động chị em học nghề và cải tiến mẫu mã. Từ những sản phẩm truyền thống, hợp tác xã phát triển hàng trăm mẫu khác nhau, gồm khăn, chân váy, khăn trải bàn, quần áo, ga trải giường, túi, ví và khăn quàng. Năm 2019, ba sản phẩm khăn, chân váy và khăn trải bàn của hợp tác xã đạt chứng nhận OCOP 4 sao.
Theo bà, thu nhập trung bình của mỗi thành viên hợp tác xã hiện đạt khoảng 4,5-5 triệu đồng/tháng. Nguồn thu này giúp phụ nữ có thêm điều kiện trang trải sinh hoạt, chăm lo gia đình và chủ động hơn về kinh tế. Quan trọng hơn, họ có thể làm nghề tại địa phương, vừa lao động sản xuất, vừa gìn giữ những giá trị văn hóa của dân tộc.
Đưa thổ cẩm vào du lịch, giữ nghề cho thế hệ mai sau
Không chỉ tạo sinh kế, nghề dệt thổ cẩm còn là nguồn lực văn hóa để phát triển du lịch cộng đồng tại Châu Tiến. Khi nhu cầu trải nghiệm văn hóa bản địa ngày càng được quan tâm, những sản phẩm thủ công gắn với câu chuyện về con người, phong tục và đời sống người Thái có thêm cơ hội tiếp cận khách hàng.
Ngày 3/6/2025, nghề dệt thổ cẩm của người Thái tại Nghệ An được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình nghề thủ công truyền thống. Việc được ghi danh khẳng định giá trị của nghề dệt trong đời sống văn hóa cộng đồng, đồng thời mở ra cơ hội gắn bảo tồn di sản với phát triển kinh tế địa phương.
Với bà Sầm Thị Bích, đây là niềm tự hào nhưng cũng đặt ra yêu cầu tìm cách gìn giữ, phát huy di sản hiệu quả hơn. Theo bà, muốn nghề dệt tồn tại lâu dài, người làm nghề phải có thu nhập ổn định, sản phẩm có đầu ra và thế hệ trẻ nhìn thấy cơ hội phát triển từ chính những giá trị văn hóa quê hương.
“Vài năm gần đây, thổ cẩm Hoa Tiến gặp khó khăn do thị trường có dấu hiệu bão hòa, sức mua chậm lại và sản phẩm thủ công phải cạnh tranh với các loại vải giả thổ cẩm. Trong khi đó, nhiều lao động trẻ lựa chọn làm việc tại các khu công nghiệp bởi thu nhập và cơ hội việc làm hấp dẫn hơn”, bà Bích cho biết.
Thực tế này đặt ra bài toán cho làng nghề: vừa bảo tồn kỹ thuật, hoa văn truyền thống, vừa đổi mới sản phẩm và tìm kiếm thị trường phù hợp. Nếu nghề dệt không tạo ra nguồn thu tương xứng, việc vận động lớp trẻ gắn bó với khung cửi sẽ ngày càng khó khăn.
Từ trăn trở ấy, bà Bích cùng các thành viên hợp tác xã tìm hướng đi mới, đưa thổ cẩm gắn với trải nghiệm văn hóa và du lịch cộng đồng. Theo đó, du khách không chỉ mua một chiếc khăn hay tấm vải mà còn có thể tìm hiểu câu chuyện đằng sau sản phẩm, từ cách chọn sợi, mắc khung, phối màu đến ý nghĩa của những hoa văn truyền thống.
Bà Bích cũng tích cực tham gia các câu lạc bộ văn hóa Thái tại địa phương, truyền dạy những giá trị truyền thống cho thế hệ trẻ, đặc biệt là niềm tự hào về thổ cẩm Hoa Tiến. Với bà, mỗi người trẻ biết dệt, hiểu hoa văn và trân trọng sản phẩm của dân tộc mình là thêm một cơ hội để nghề truyền thống được tiếp nối.
Cùng với việc truyền nghề, bà và con gái xây dựng mô hình homestay ngay tại bản, từng bước mở rộng hoạt động đón khách. Tại đây, du khách có thể tìm hiểu đời sống người Thái, quan sát nghệ nhân trình diễn nghề dệt và lựa chọn những sản phẩm do hợp tác xã làm ra.
Mô hình kết hợp lưu trú với trải nghiệm văn hóa mở thêm kênh quảng bá thổ cẩm, đồng thời tạo cơ hội để người dân tham gia cung cấp dịch vụ du lịch. Những tấm vải, chiếc khăn hay bộ trang phục truyền thống nhờ đó không chỉ được giới thiệu như sản phẩm thủ công mà còn trở thành một phần trải nghiệm về văn hóa bản địa.
Ông Nguyễn Tiến Hùng, Chủ tịch UBND xã Châu Tiến, đánh giá, Nghệ nhân Sầm Thị Bích có nhiều đóng góp trong bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc Thái. Bà tích cực truyền dạy văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ, khơi dậy niềm tự hào về thổ cẩm Hoa Tiến. Cùng với con gái phát triển homestay tại bản, bà còn trình diễn nghề dệt, quảng bá sản phẩm hợp tác xã đến du khách, góp phần kết nối bảo tồn nghề truyền thống với phát triển du lịch cộng đồng.
Từ những khung cửi trong bản Hoa Tiến, nghề dệt thổ cẩm đang có thêm cơ hội bước ra khỏi không gian sinh hoạt quen thuộc để tiếp cận thị trường rộng lớn hơn. Khi được kết nối với lưu trú, trải nghiệm văn hóa và các dịch vụ địa phương, sản phẩm thủ công có thể trở thành một mắt xích trong chuỗi du lịch cộng đồng, góp phần tăng giá trị kinh tế cho di sản.