Sau nhiều cuốn tản văn, khảo cứu về nhịp sống, âm nhạc Hà Nội, Trương Quý trở lại với một tác phẩm mang lối tiếp cận giàu suy tưởng: nhận diện thủ đô qua những ''vân tay'' của từng không gian văn hóa. Lấy cảm hứng từ dấu vân tay của con người, sách khẳng định mỗi vùng địa lý tại Hà Nội đều mang một diện mạo, bản sắc riêng, làm nên tổng thể đa dạng nhưng gắn kết của đô thị.
Trương Quý dành nhiều năm tìm hiểu, suy tư về khung cảnh Hà Nội, sau đó ghi chép trên máy tính lẫn ký họa vào sổ tay. Sách gồm hai nội dung chính: Màu phố và đường chữ, Phấn và bụi kinh thành. Phần một chủ yếu khai thác những câu chuyện về khu phố cổ, các tuyến đường văn hóa. Phần còn lại làm rõ các đặc điểm làm nên phố phường như thú ăn, chơi.
Ở bài viết mở đầu - Hàng Đào lụa đỏ, Hàng Ngang áo xanh, nhà văn đề cập thông tin trong cuốn Dư địa chí, do Nguyễn Trãi soạn từ năm 1435, được khắc in vào thời Tự Đức. Trong đó, cụm ''Hàng Đào nhuộm điều'' có nguyên văn chữ Hán là ''Hàng Đào xích nhiễm''. Ngay cạnh là phố Hàng Ngang, từng mang tên Đường Nhân, được mô tả là ''phố khách thương Quảng Đông, Quảng Tây ở. Diệp y là thứ áo người Trung Quốc mặc: áo trong thì tay áo, thân áo đều dài, áo ngoài thì tùy thứ tự mà quấn lên, trông tựa lá màu xanh biếc''.
Tác giả viết: ''Hàng Ngang liền với Hàng Đào, ngày nay đi đôi với nhau trở thành khẩu ngữ để chỉ trung tâm phố cổ. Tình cờ lịch sử đã xếp hai phố cổ có yếu tố tạo ra vật phẩm có màu sắc liền kề nhau, Hàng Đào lụa đỏ và Hàng Ngang áo xanh''.
Ấn phẩm ''Dấu vân tay của phố'' do Nhã Nam liên kết Nhà xuất bản Hà Nội phát hành. Ảnh: Nhã Nam
Trong bài Tên cha ông là ngọn đèn thành phố, Trương Quý đề cập việc tên đường phố Việt Nam nói chung, Hà Nội nói riêng thừa hưởng cách lấy tên danh nhân và các địa danh lịch sử của Pháp đặt ra. Theo tác giả, trước năm 1945, có khoảng 24 người Việt được đặt tên cho đường phố nội thành, 14 người trong số đó thuộc ''hoàng triều'', nghĩa là sống ở thời Nguyễn và thuộc Pháp.
Với bài viết Những ngã ba và mặt gương thời gian, Trương Quý chỉ ra những phố nhỏ xung quanh hồ Thiền Quang, Hà Nội vốn là nơi ở của những công chức thuộc địa. Sau năm 1945, nhất là sau năm 1954, tên các phố thay đổi và khu vực này thành chỗ ở của khá nhiều văn nghệ sĩ từ kháng chiến về. Hay nửa đầu thế kỷ 20, có một tuyến phố hội tụ nhiều tòa báo, nhà in và thư quán, ''làm nên sinh khí cho cuộc hiện đại hóa tư tưởng người Việt'', theo bài Một di sản phố ''Hàng Báo'' của Hà thành. Đó chính là trục phố Hàng Bông - Hàng Gai, nơi nhiều thế hệ tân học khao khát tìm đến để gửi gắm những sản phẩm chữ nghĩa.
Trương Quý dành một phần nội dung cho khu tập thể. Đây là thuật ngữ đặc trưng ở các đô thị miền Bắc thời chiến tranh và bao cấp, nhất là ở Hà Nội từ thập niên 1960 đến 1990. Các khu tập thể ở Hà Nội đầu những năm 1960 chỉ có Kim Liên, Nguyễn Công Trứ, Văn Chương với chiều cao ba, bốn tầng, ngoài ra là những dãy nhà tập thể cấp bốn xây xen kẽ nhà máy, cơ quan, trường đại học.
Một năm sau ngày thống nhất đất nước, tiểu khu nhà ở Trung Tự được hoàn thành. Theo bài viết trên báo Nhân Dân ngày 13/12/1976, khác với Kim Liên, khu này được xây bằng hình thức tấm bê tông lắp ghép, gồm 21 tòa nhà năm tầng, mỗi tòa có 80-100 căn hộ, rộng từ 25-27 m2. Một phần của tiểu khu dùng làm nơi ở cho nhân viên một số phái đoàn ngoại giao, đến khi khu ngoại giao đoàn Vạn Phúc được xây dựng năm 1988.
Nhà văn Trương Quý trong buổi ra mắt sách hôm 3/10, thuộc khuôn khổ Hội Sách Hà Nội năm nay. Ảnh: Nhã Nam
Nhà văn cho biết bản thảo ban đầu có tên Hà Nội những cuộc điền dã, vốn được anh đặt cho chương đầu tiên. Quá trình tìm hiểu, anh nhận ra thành phố đã trải qua vô số lần thay đổi ranh giới hành chính từ các triều đại phong kiến đến hiện đại nhưng các ranh giới và cảnh quan văn hóa mới làm nên bản sắc của một khu phố. Chẳng hạn, nhắc đến những ''quân khu'' Nam Đồng, Lý Nam Đế, hay ''xóm liều'' Thanh Nhàn, Thanh Lương, người ta có thể định vị khung cảnh, lối sống và con người ở đó. ''Từng khu vực của Hà Nội như mười ngón trên một bàn tay, đều sở hữu một 'vân tay' riêng biệt'', anh nói.
Minh họa cho nội dung trong sách, Trương Quý chọn lọc những hình ảnh tư liệu về đường phố Hà Nội thế kỷ 19, 20, ảnh mặt báo ghi lại các sự kiện quan trọng. Bên cạnh đó, anh làm các bảng thống kê như danh sách báo, tạp chí có địa chỉ ở phố Hàng Bông - Hàng Gai và những phố lân cận, bảng tên người Việt đặt cho đường phố Hà Nội trước năm 1945. Ở một số bài viết, tác giả thêm những hình ảnh về thủ đô ngày nay do bản thân chụp.
Ở lời mở đầu, anh viết: ''Có lẽ cũng cần những tiểu địa chí văn hóa cho các không gian đã góp phần tạo nên hình thái và chiều sâu đời sống Hà Nội. Đó có thể là những ghi chép theo lối đi xuyên không từ xưa đến nay, qua từng vùng riêng mà vẫn kết nối với nhau; cũng có thể là những cuộc du ngoạn thành phố dưới tác động của các tiện nghi hiện đại, từ ánh điện Bờ Hồ đến mì chính trong bát phở''. Tác giả nói việc khám phá, ghi lại những thay đổi ấy là một cách giúp đời sống thêm thú vị.
Nguyễn Trương Quý, 49 tuổi, hiện viết văn, vẽ tranh, giảng dạy và khảo cứu văn hóa. Sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, anh dành tình cảm đặc biệt cho thành phố. Ngày nhỏ, do ít phương tiện giải trí, anh thường đắm chìm vào những câu chuyện trong sách, nhất là các tác phẩm nghiên cứu văn hóa. Anh say mê mỗi khi ngắm bản đồ Hà Nội, hào hứng trong những lần được bố chở lên Bờ Hồ, phố cổ, đền Quán Thánh, đền Voi Phục gắn với các truyền thuyết. Khi tác giả học đại học ngành Kiến trúc, môn Lịch sử và Kiến trúc Việt Nam đã đánh thức niềm yêu thích đặc biệt với những dấu ấn Hà Nội.
Anh đã in nhiều tản văn, truyện ngắn và khảo cứu như: Tự nhiên như người Hà Nội, Hà Nội là Hà Nội, Ăn phở rất khó thấy ngon, Còn ai hát về Hà Nội, Triệu dấu chân qua những cửa ô... Trong đó, cuốn Một thời Hà Nội hát - Tim cũng không ngờ làm nên lời ca giúp tác giả nhận Giải tác phẩm, Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội năm 2019. Tác phẩm Thời thanh xuân của tân nhạc ái quốc của anh được trao hạng B Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ 7.
Phương Linh