Khu lưu niệm danh nhân Phan Bội Châu (1867-1940) tại dốc Bến Ngự, đường Phan Bội Châu, phường Thuận Hóa, thành phố Huế đã được công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia từ năm 1990. Đây từng là nơi ở, làm việc của cụ Phan Bội Châu trong những năm tháng chịu sự giam lỏng của thực dân Pháp (1927-1940).
Thời gian ở Huế, với tình cảm yêu mến và trân trọng, cụ Phan Bội Châu được gọi với cái tên thân thương "ông già Bến Ngự". Sau khi qua đời (tháng 10/1940), cụ Phan đã được an táng ngay trong khuôn viên vườn nhà ở dốc Bến Ngự như di nguyện (Ảnh: Ngọc Văn).
Theo tài liệu lịch sử, nhà ở của cụ Phan Bội Châu được xây dựng trong khoảng năm 1926-1927. Ngôi nhà do cụ Võ Liêm Sơn, giáo viên trường Quốc học Huế đứng ra chủ trì xây dựng. Ngôi nhà có hình chữ công nằm ngang, ba gian nhà lợp tranh, tượng trưng cho ba kỳ (Bắc, Trung, Nam), vách đất tương đối cao và thoáng mát.
Năm 1997, ngôi nhà ở lúc sinh thời của “ông già Bến Ngự” được phục dựng lại với mái tranh, vách tre, bên ngoài trét xi măng trộn đất, nằm bên cạnh nhà thờ của gia đình.
Trải qua thời gian tồn tại và chịu tác động của thời tiết khắc nghiệt, ngôi nhà dần xuống cấp, đặc biệt là phần mái trước của công trình đã mục nát nhiều chỗ.
Ông Nguyễn Đức Lộc, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế (đơn vị quản lý di tích), cho biết đã trình phương án bảo quản, tu sửa lại nhà lưu niệm của cụ Phan từ hồi tháng 5 và đang đợi cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Dự án bảo quản, tu sửa nhà lưu niệm có tổng mức đầu tư hơn 300 triệu đồng, bao gồm các hạng mục lợp lại mái tranh, tu sửa hệ thống tường vách, chống mối mọt,… Ông Lộc cho biết dự kiến việc tu sửa sẽ diễn ra và hoàn thành trong tháng 9.
Các vật dụng bên trong phủ đầy tranh mục nát từ trên mái nhà rơi xuống.
Vách nhà bằng tre bị mục nát, mối mọt cắn.
Chõng tre (phục dựng) của bà Bùi Thị Nữ, người chèo đò và giúp việc cho cụ Phan Bội Châu trong thời gian sống ở Huế tại một phòng nhỏ bên trong ngôi nhà cũng có dấu hiệu hư hỏng.
Ngoài ngôi nhà tranh xuống cấp, khuôn viên khu lưu niệm danh nhân Phan Bội Châu được bảo quản, gìn giữ vệ sinh khá tốt. Phía sau khu lưu niệm là nơi sinh sống của con cháu "ông già Bến Ngự" nên người nhà vẫn đi chung cổng với di tích.
Mộ phần của cụ Phan Bội Châu nằm chính diện với nhà trưng bày, phía trước là tấm bia khắc chữ Hán nói về thân thế, sự nghiệp của cụ.
Cạnh mộ cụ Phan Bội Châu có bia mộ 2 con chó của "ông già Bến Ngự" là con Ky và con Vá.
Trong khuôn viên khu lưu niệm còn nhà bia thờ liệt nữ Ấu Triệu Lê Thị Ðàn, lăng mộ Tăng Bạt Hổ, cụ Trúc Khê - Võ Bá Hạp (người lo liệu cho cụ Phan Bội Châu lên đường với Tăng Bạt Hổ ra nước ngoài vận động cứu nước); mộ phần ông Phan Nghi Đệ và bà Bùi Thị Em, là con trai thứ và con dâu của nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu.
Năm 2010, nhân dịp kỷ niệm 70 năm ngày mất cụ Phan Bội Châu và 100 năm ngày mất bác sĩ Asaba Sakitaro, những người Nhật Bản hảo tâm đã tặng tấm bia kỷ niệm quan hệ giao lưu Việt - Nhật từ phong trào Đông Du đặt trong khu vườn. Theo tư liệu lịch sử, bác sĩ Asaba Sakitaro chính là người đã hỗ trợ tích cực cho cụ Phan Bội Châu trong quá trình cụ đi tìm đường cứu nước.
Trong chuyến thăm Việt Nam tháng 3/2017, Nhật hoàng Akihito và Hoàng hậu Michiko đã đến thăm khu lưu niệm danh nhân Phan Bội Châu tại thành phố Huế. Đây là một sự kiện lịch sử đặc biệt trong quan hệ ngoại giao hai nước Nhật bản - Việt Nam.
Vị trí khu lưu niệm danh nhân Phan Bội Châu trên bản đồ (Ảnh: Google Maps).