Nhà hát Trần Hữu Trang được thành lập năm 1976 với 3 nguồn lực lượng nghệ sĩ: Cải lương Giải phóng (hoạt động trong R), Đoàn Cải lương Nam bộ (gồm những nghệ sĩ miền Nam tập kết ra Bắc rồi trở về) và đội ngũ nghệ sĩ tại Sài Gòn. Lực lượng nghệ sĩ phong phú này đã góp phần tạo nên diện mạo mới cho cải lương phía Nam, vẫn giữ nét mộc mạc, dịu ngọt nhưng đồng thời có thêm chất hàn lâm, mạnh mẽ, với sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa các phong cách.
Khán giả cải lương phương Nam vốn có “khẩu vị” riêng và không dễ chinh phục. Thế nhưng, Nhà hát Trần Hữu Trang đã tạo nên một diện mạo nghệ thuật vừa hòa quyện những giá trị truyền thống, vừa tiếp nhận tinh thần mới, qua đó tạo được sự đồng cảm với đông đảo công chúng.
NSUT Võ Minh Lâm và Lê Hồng Thắm trong vở Nàng Xê Đa được tái dựng
ẢNH: H.K
Với những vở diễn kinh điển như Chim Việt cành Nam, Kiều Nguyệt Nga, Dương Vân Nga, Tình yêu và lời đáp, Rạng ngọc Côn Sơn, Nàng Xê Đa, Tô Ánh Nguyệt, Đời cô Lựu, Chiếc áo thiên nga, Kim Vân Kiều..., có thể thấy hành trang nghệ thuật của nhà hát thật sự “nặng ký”.
Những tác phẩm này từng chinh phục khán giả từ thành thị đến nông thôn, được biểu diễn hàng trăm, hàng ngàn suất trên sân khấu, rồi được truyền hình thu hình, phát sóng đến tận những vùng quê, góp phần tạo nên một thời kỳ rực rỡ của cải lương.
Và biết bao nghệ sĩ đã có những vai diễn để đời, khắc họa những nhân vật khó phai trong ký ức người xem. Một Lệ Thủy với Tô Ánh Nguyệt cao thượng, sẵn sàng hy sinh tình riêng để con được nuôi dưỡng tử tế. Một Bạch Tuyết trong vai Dương Vân Nga, đặt lợi ích chung của dân tộc lên trên quyền lợi cá nhân. Nghệ sĩ Thanh Vy tuyệt đẹp, quý phái trong vai hoàng hậu Xê Đa, một người phụ nữ kiêu hãnh, thủy chung; bên cạnh là Phương Quang với chiều sâu tâm lý của một vua Riêm luôn sống trong hoài nghi.
Kép độc Diệp Lang để lại hình tượng Hội đồng Thăng vừa độc ác, vừa chất chứa nỗi đau vì không chiếm được tình yêu của cô Lựu - Bạch Tuyết. Minh Vương - Ngọc Giàu làm nên một Nguyễn Trãi - Thị Lộ đầy bi thương. Kim Tử Long khắc họa một Trọng Thủy giằng xé giữa chữ hiếu và tình yêu... Chỉ cần nhắc tên, những dấu ấn ấy đã đủ gợi lại trong lòng khán giả bao rung động.
NSND Lệ Thủy và NSND Thoại Miêu trong vở Tô Ánh Nguyệt
ẢNH: H.K
Tiếp nối là những thế hệ nghệ sĩ trẻ như Tú Sương, Tấn Giao, Mỹ Hằng, Tâm Tâm, Tô Tấn Loan, Lê Tứ, Lê Hồng Thắm, Lê Trung Thảo, Võ Minh Lâm, Thy Trang, Lam Tuyền, Minh Trường, Nhã Thy, Phan Văn Khởi, Hoàng Quốc Thanh... đang là những gương mặt đáng chú ý của cải lương hiện nay. Phần lớn trong số họ từng đoạt giải Trần Hữu Trang, Chuông vàng Vọng cổ; nhiều người đã được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ ưu tú. Điều đó cho thấy Nhà hát Trần Hữu Trang luôn chú trọng công tác đào tạo và xây dựng lực lượng kế thừa.
Đặc biệt, NSƯT Quốc Hùng, nguyên Giám đốc Nhà hát Trần Hữu Trang, cùng đạo diễn NSƯT Hoa Hạ và NSND Thoại Miêu đã có một thử nghiệm đáng chú ý trong quá trình phát triển sân khấu cải lương. Năm 2007, họ tự thân vận động, thực hiện xã hội hóa để sản xuất hai vở Kim Vân Kiều và Chiếc áo thiên nga, với quy mô lớn và thử nghiệm biểu diễn tại sân vận động Quân khu 7, mỗi suất gần 5.000 chỗ ngồi. Cải lương được kết hợp với nhạc giao hưởng, nhạc trẻ, kịch hài, xiếc, điện ảnh; đồng thời ứng dụng những kỹ thuật hiện đại như laser, âm thanh, ánh sáng... Chi phí gần 3 tỉ đồng cho mỗi vở, tương đương cả trăm cây vàng vào thời điểm đó, là một con số rất lớn. Tinh thần dám nghĩ, dám làm ấy để lại một bài học đáng suy ngẫm trong hành trình tìm hướng phát triển cho sân khấu cải lương.
Trong thời gian tới, Nhà hát Trần Hữu Trang sẽ phải đối diện với những thử thách mới từ công nghệ số: làm sao cạnh tranh với các loại hình giải trí ngày càng phong phú trên mạng, làm sao đưa khán giả trẻ trở lại với nghệ thuật truyền thống.
Nhiều nhà nghiên cứu đã đề xuất những hướng đi như gắn cải lương với du lịch, đưa cải lương vào sân khấu học đường, ứng dụng công nghệ để đưa các chương trình cải lương lên nền tảng số, tổ chức các hoạt động trải nghiệm, bảo tàng, workshop dành cho giới trẻ; thậm chí có thể dành một không gian trong nhà hát để phát triển mô hình cà phê - cải lương, tạo một môi trường gần gũi, tinh tế để công chúng trẻ tiếp cận loại hình nghệ thuật này.
Đạo diễn, NSND Trần Ngọc Giàu nói: “Công nghiệp văn hóa phải vừa làm ra lợi nhuận, vừa giữ được bản sắc của cải lương, thật sự không dễ, nhưng không có nghĩa là không làm được. Tại sao chúng ta không ‘lợi dụng’ chính công nghệ này để phát triển cải lương? Nó cũng là một phương tiện rất đắt giá để đưa cải lương đến với đông đảo khán giả. Nhà hát Trần Hữu Trang gần như quy tụ hầu hết tinh hoa, từ lãnh đạo đến nghệ sĩ, đạo diễn, chuyên viên; vấn đề chỉ là xông vào những lối mới, đi mãi sẽ thành đường. Tôi hoàn toàn tin vào lực lượng này”.