Chia sẻ được ông Dương Trung Quốc nêu tại hội thảo "Phát huy giá trị và nguồn lực văn hóa trong chiến lược phát triển kinh tế, du lịch của ngành đường sắt Việt Nam" do Tạp chí Cộng sản và Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam tổ chức hôm qua 30.10.
Dẫn câu chuyện phát triển thần tốc của đường bộ và hàng không những năm gần đây, theo nhà sử học Dương Trung Quốc, cái khó cản trở đường sắt trước đây là hạ tầng, tư duy nhiệm kỳ... Minh chứng là chỉ 2- 3 năm trở lại đây, khi tư duy thay đổi, ngành đường sắt đã bứt tốc mạnh mẽ. Hàng loạt dự án không còn nằm trên giấy.
Ga Hà Nội có lịch sử từ thời Pháp thuộc, đây không chỉ là nơi đưa đón, mà còn là bảo tàng sống về lịch sử hơn 100 năm của ngành đường sắt
ẢNH: TUẤN MINH
Ông cũng bày tỏ trăn trở và đề nghị cần giữ lại ga Hà Nội (ga Hàng Cỏ trước đây), nhất là trong bối cảnh thay đổi và chuyển dịch của ngành đường sắt hiện nay.
"Nhà ga Hà Nội có vai trò lịch sử đặc biệt quan trọng. Khi người Pháp quy hoạch Hà Nội làm thủ đô của Đông Dương, ga Hà Nội là yếu tố cốt lõi khẳng định nơi đây là trung tâm giao thương và kinh tế của Đông Dương. Do đó, Ga Hà Nội không đơn thuần là một công trình kiến trúc thông thường mà là một cột mốc lịch sử", ông Dương Trung Quốc nêu và đề nghị chuyển đổi công năng của ga thành bảo tàng đường sắt hoặc giao thông.
Còn theo ông Đặng Sỹ Mạnh, Chủ tịch Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam, đường sắt không chỉ kết nối giao thông mà còn là cầu nối văn hóa, lịch sử giữa các vùng miền. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản đường sắt có thể tạo thêm nguồn lực phát triển kinh tế, du lịch. Mỗi nhà ga có thể trở thành một không gian văn hóa, mỗi đoàn tàu là một sản phẩm trải nghiệm.
Lãnh đạo ngành đường sắt cũng khẳng định, cần gìn giữ những công trình có giá trị như cầu Long Biên, ga Hà Nội, ga Hải Phòng, ga Huế, ga Đà Lạt và Nhà máy xe lửa Gia Lâm...
Chưa rõ vai trò ga Hà Nội trong quy hoạch
Đáng chú ý, theo ông Trần Thiện Cảnh, Cục trưởng Đường sắt Việt Nam (Bộ Xây dựng), vị trí, vai trò của ga Hà Nội trong tổng thể mạng lưới giao thông và không gian đô thị Thủ đô chưa được thể hiện rõ trong các quy hoạch hiện nay.
Dù nằm cách Hồ Gươm và khu trung tâm lịch sử Ba Đình chỉ khoảng 1 km, song Hà Nội quy hoạch định hướng ga Hà Nội chỉ dừng lại là ga đường sắt đô thị, thay vì ga đầu mối quốc gia.
Nhiều chuyên gia đề xuất giữ lại nhà ga Hà Nội
ẢNH: TUẤN MINH
"Trong quy hoạch đường sắt đô thị của Thủ đô lại không xác định ga Hà Nội là một trung tâm và cũng không có bất kỳ ga nào được định danh là ga trung tâm của toàn hệ thống đường sắt đô thị", ông Cảnh nêu.
Nhắc lại quy hoạch đường sắt trong lịch sử, ông Cảnh dẫn chứng người Pháp từng quy hoạch hệ thống đường sắt tại Việt Nam tương đối đồng bộ, từ hạ tầng vận tải đến các cơ sở công nghiệp phụ trợ như Nhà máy xe lửa Gia Lâm, ga Tháp Chàm. Tuy nhiên, nhiều năm qua, Nhà máy xe lửa Gia Lâm liên tục đối mặt với các phương án di dời khỏi khu vực nội đô Hà Nội.
Theo ông, quy hoạch đường sắt cần có sự phối hợp giữa các cơ quan, bảo đảm hài hòa yêu cầu phát triển đô thị với việc gìn giữ những công trình có giá trị lịch sử.
GS-TS Nguyễn Văn Kim, Phó chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cho rằng, kinh nghiệm Nhật Bản cho thấy đường sắt tốc độ cao không nhất thiết thay thế hay xóa bỏ đường sắt truyền thống. Hai loại hình có thể cùng tồn tại và bổ trợ cho nhau.
Ông Kim gợi ý nghiên cứu bảo tồn ga Hà Nội như một "bảo tàng sống", nơi lưu giữ các giá trị lịch sử, văn hóa, đồng thời có thể kết hợp với hoạt động khai thác đường sắt. Cách tiếp cận này giúp di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đô thị thay vì chỉ được lưu giữ như một công trình tĩnh.
PGS-TS Dương Trung Ý, Tổng biên tập Tạp chí Cộng sản, cũng cho rằng việc bảo tồn di sản đường sắt phải được đặt ra ngay từ khâu quy hoạch, chuẩn bị đầu tư, thiết kế, thi công đến vận hành, gắn với quá trình nâng cấp hạ tầng và đổi mới công nghệ.
Theo ông, các nhà ga, nhà xưởng và không gian đường sắt có giá trị lịch sử có thể được nghiên cứu chuyển đổi thành bảo tàng, không gian văn hóa hoặc điểm đến du lịch nếu đáp ứng yêu cầu chuyên môn và an toàn. Việc chuyển đổi cần tôn trọng tính xác thực, giữ gìn các dấu tích lịch sử, kiến trúc và văn hóa.