Công bố kết quả vào 13h ngày 8/10 (18h cùng ngày giờ Hà Nội), Viện Hàn lâm Thụy Điển vinh danh các tác phẩm của Anne Carson là "cuộc đối thoại đầy tinh nghịch với truyền thống kinh điển, tạo ra những hình thức mới cho văn học đương đại".
"Gần như toàn bộ sáng tác của bà xoay quanh điểm giao thoa giữa nỗi ám ảnh con chữ của nhà ngữ văn và khát vọng tìm nghĩa mới của nhà thơ", ông Anders Olsson, Chủ tịch Ủy ban Nobel Văn học, nhận định.
"Không ai viết như bà ấy. Và tôi nghĩ, cũng chẳng ai dám viết theo cách ấy", nhà văn Steve Sem-Sandberg, thành viên Ủy ban Nobel Văn học, nói ngay sau lễ công bố.
Anne Carson là người phụ nữ thứ 19 đoạt Nobel Văn học trong lịch sử 125 năm của giải. Bà cũng là nữ tác giả Canada thứ hai được vinh danh, 13 năm sau giải thưởng dành cho Alice Munro. Giải năm nay trị giá 12 triệu krona (khoảng 1,2 triệu USD). Mức thưởng tăng một triệu krona so với năm trước, dịp kỷ niệm 125 năm giải thưởng ra đời.
Nhà thơ Anne Carson tham dự một sự kiện tại phòng trưng bày nghệ thuật Moderna Museet ở Stockholm, Thụy Điển, tháng 5/2015. Ảnh: AFP
Anne Carson sinh năm 1950 tại Toronto, Canada. Năm 1981, bà nhận bằng tiến sĩ văn học cổ điển tại Đại học Toronto với luận án viết bằng tiếng Latin: Odi et Amo Ergo Sum ("Tôi ghét và tôi yêu, vậy nên tôi tồn tại").
5 năm sau, bà viết lại luận án của mình thành cuốn tiểu luận Eros the Bittersweet (Eros ngọt đắng, 1986), mở đầu sự nghiệp văn chương của bà. Chữ "ngọt đắng" bà mượn từ nữ thi sĩ Hy Lạp cổ đại Sappho, người đã ghép hai vị trái ngược ấy thành một chữ để khắc họa bản chất của tình yêu.
Theo Carson, khát khao chỉ tồn tại khi giữa người yêu và người được yêu còn một khoảng cách. Ta yêu vì chưa có được, và chính sự thiếu vắng nuôi dưỡng tình yêu. Đó là thứ cảm giác người Việt vẫn gọi là "vừa thương vừa giận", là nỗi nhớ chỉ day dứt khi người thương còn ở ngoài tầm tay. Từ tình yêu, ngòi bút của bà mở rộng sang những trải nghiệm khó gọi tên khác: mất mát, cô đơn, cái chết.
Tác phẩm được nhắc đến nhiều nhất của bà Carson là Autobiography of Red (Tự truyện đỏ, 1998), một tiểu thuyết viết bằng thơ. Bà dựa trên những mảnh thơ còn sót lại của nhà thơ Hy Lạp cổ đại Stesichoros về Geryon, con quái vật có cánh màu đỏ bị người anh hùng Herakles tiêu diệt. Kẻ vốn chỉ là một chiến tích trong thần thoại được Carson trao cho đời sống nội tâm. Geryon trở thành nhân vật chính của một câu chuyện trưởng thành đặt trong thời hiện đại.
Trước đó, qua The Glass Essay (in trong tập Glass, Irony and God, 1995), nữ tác giả cho thấy sức mạnh của thể thơ dài khi ranh giới thể loại bị xóa nhòa. Bài thơ kể về một người phụ nữ về thăm mẹ sau cuộc chia tay, vừa nghĩ về người tình cũ vừa đọc lại thơ Emily Brontë.
Theo Viện Hàn lâm, Carson coi việc truy tìm nguồn gốc của từ ngữ là điểm khởi đầu cho toàn bộ công việc sáng tác. Các bản dịch văn học Hy Lạp cổ điển của bà vì thế có thể xem như những tác phẩm độc lập. Tiêu biểu là If Not, Winter (2002), bản dịch các mảnh thơ của Sappho, cùng các bi kịch của Sophocles và Euripides, trong đó có Antigone (2015).
Bà cũng không ngừng thử nghiệm với hình thức của chính cuốn sách. Float (2016) gồm 22 tập nhỏ, độc giả có thể đọc theo bất kỳ thứ tự nào. Wrong Norma (2024) đan xen thơ, văn xuôi và tranh vẽ.
Song song với sáng tác, Carson giảng dạy văn học cổ điển, văn học so sánh và sáng tác văn chương từ năm 1979 tại nhiều đại học ở Mỹ và Canada, như McGill, Michigan, Princeton. Bà từng nhận học bổng MacArthur, giải T.S. Eliot (2001) và giải Công chúa Asturias (2020).
Từ năm 1901 đến 2025, Nobel Văn học được trao 118 lần cho 122 người. Giải năm 2025 thuộc về nhà văn Hungary László Krasznahorkai. Năm 2024, nhà văn Hàn Quốc Han Kang được vinh danh nhờ văn xuôi giàu chất thơ mãnh liệt, đối diện những chấn thương lịch sử và phơi bày sự mong manh của kiếp người.
Viện Hàn lâm Thụy Điển, do vua Gustav III thành lập năm 1786, là nơi quyết định giải. Mỗi năm, đề cử phải được gửi trước cuối tháng 1. Ủy ban Nobel Văn học thu hẹp danh sách xuống khoảng 20 tên vào mùa xuân, rồi chọn 5 ứng viên để đọc kỹ trong mùa hè. Viện Hàn lâm bỏ phiếu vào đầu tháng 10. Danh sách đề cử được giữ kín trong 50 năm.
Giải từng không được trao trong bảy năm, chủ yếu do ảnh hưởng của hai cuộc Thế chiến. Người đoạt giải sẽ nhận huy chương, bằng chứng nhận và tiền thưởng tại lễ trao giải ở Stockholm ngày 10/12, đúng ngày qua đời của ông Alfred Nobel, nhà sáng lập giải thưởng, vào năm 1896.
Hà Thu - Quế Chi