Nhạc sĩ nào 'ăn khách' nhất giai đoạn 1934 - 1954?

Thông tin thú vị kể trên do nhà nghiên cứu Nguyễn Trương Quý chia sẻ tại Triển lãm Hướng về thành phố xa xưa: Hai thập niên Tân nhạc Hà Nội 1934 - 1954, diễn ra từ tối 12-9 tới hết 30-9 tại Trung tâm Điều phối các hoạt động sáng tạo Hà Nội, Bảo tàng Hà Nội.

Nhạc sĩ nào ăn khách nhất?

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Trương Quý, tờ nhạc xưa được sản xuất như một sản phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh, thu hút cả người chuyên môn lẫn người tiêu dùng đại chúng.

Tờ nhạc thường có cấu trúc khổ gấp đôi với kích thước khoảng 44 x 28 cm, được đánh số thứ tự và ghi năm xuất bản. Phần bìa được các họa sĩ thời bấy giờ chăm chút trang trí bắt mắt. Chính yếu tố thẩm mỹ này khiến tờ nhạc trở thành một vật phẩm có tính sưu tầm và có thể dùng làm quà tặng.

Thị trường tờ nhạc phát triển sôi động với sự góp mặt của nhiều nhà xuất bản danh tiếng trên khắp các vùng miền: ở Hà Nội có Thế Giới; trong Nam có An Phú, Á Châu, Hương Mộc Lan… và Huế có Tinh Hoa. Khách hàng không chỉ là giới chuyên môn (ca sĩ, nhạc sĩ) mà có cả đông đảo người tiêu dùng đô thị .

"Vào giai đoạn 1950-1954, một tờ nhạc mỏng có giá 6 - 7 đồng, trong khi một cuốn sách dày khoảng 200 trang có giá 15 đồng, để thấy giá trị của tờ nhạc thời đó rất lớn", anh nói.

Nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu từng kể, khi ông viết Đoàn giải phóng quân (tên ban đầu là Đoàn quân Việt Nam), bài hát "ăn khách" đến nỗi ông Tăng Duyệt - chủ nhà xuất bản Tinh Hoa - đã trả tiền bản quyền cho ông 600 đồng ngay lập tức và sau đó còn tái bản nhiều lần.

Một thời gian sau đó, người ta tìm đến những nhạc phẩm lãng mạn nhiều hơn. Trong đó Ai về sông Tương của nhạc sĩ Văn Giảng (bút danh Thông Đạt) từng đạt kỷ lục khi bán 15.000 bản chỉ trong khoảng 1-2 tháng. 

Nhạc sĩ Văn Giảng vốn nổi tiếng với các bài hành khúc và nhạc về chủ đề Phật giáo. Khi ông Tăng Duyệt chê ông không viết được nhạc lãng mạn, ông đã quyết định thử sức và lấy bút danh Thông Đạt.

Bài hát ngay lập tức nhận được sự yêu thích nồng nhiệt từ đông đảo người nghe. Ông Tăng Duyệt sau đó mới biết người sáng tác bản nhạc "best seller" kia chính là vị nhạc sĩ mình từng chê, cho thấy khả năng ứng biến và thấu hiểu công chúng tuyệt vời của các tác giả giai đoạn đó.

"Các nhạc sĩ khác có số lượng phát hành tờ nhạc lớn còn có Phạm Duy, Ngọc Bích, Thẩm Oánh, Lưu Hữu Phước....", Trương Quý nói thêm.

Sang thời kỳ kháng chiến, dù nhiều nhạc sĩ vào chiến khu và sáng tác nhạc cách mạng, các bản nhạc trước đó của họ vẫn được phát thanh, chỉnh sửa lời và in ấn lại ngay tại vùng tạm chiếm .

Ví dụ bài Đợi anh về (nhạc: Văn Chung, lời: Tố Hữu dịch từ từ bản dịch tiếng Pháp bài thơ của nhà thơ Nga K.Simonov). Bài hát được yêu thích và phổ biến ở vùng tạm chiến nhưng không ghi tên tác giả lời ca.

Tờ nhạc đóng vai trò như một phương tiện lan tỏa âm nhạc, tình yêu quê hương và kết nối tình cảm con người vượt qua các ranh giới.

Một "căn cước đặc biệt" cho văn hóa Việt Nam

Trưng bày giới thiệu gần 100 tư liệu, hiện vật quý giá lần đầu được tuyển chọn và giới thiệu tới công chúng.

Gồm các bản nhạc gốc, tờ nhạc, đĩa hát, hình ảnh tư liệu về các nhạc sĩ, ca sĩ cùng những dấu mốc quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển của nền tân nhạc Hà Nội trong giai đoạn 1934-1954.

Trong đó có hộp nhạc cơ Regina, đĩa 15 inch, một lược, được sản xuất tại Mỹ, khoảng năm 1895 - 1900, bằng gỗ và kim loại, vận hành theo cơ chế cơ khí. Đi kèm là đĩa nhạc được đặt chế tác riêng tại Mỹ để trình diễn bài Tiến quân ca (Văn Cao).

Còn có trang phục của nhạc sĩ Nguyễn Văn Quỳ - người mặc comple màu trắng, đánh đàn guitar, hát trong rừng người giữa rợp cờ hoa hân hoan đón chào đoàn quân chiến thắng trở về giải phóng Thủ đô ngày 10-10-1954.

Triển lãm tái hiện một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử văn hóa thủ đô - thời kỳ Hà Nội trở thành một trong những trung tâm quan trọng của đời sống âm nhạc hiện đại Việt Nam.

Đến triển lãm, khán giả có cơ hội gặp lại những bản nhạc của nhiều nhạc sĩ tiêu biểu đã góp phần định hình diện mạo âm nhạc Hà Nội như Văn Cao, Đoàn Chuẩn - Từ Linh, Dương Thiệu Tước, Thẩm Oánh cùng nhiều tên tuổi khác.

"Có thể nói từ khi ra đời tới khi trưởng thành vào thập niên 1940 và Cách mạng Tháng Tám, tân nhạc đã tạo ra một căn cước đặc biệt cho Hà Nội, cho văn hóa Việt Nam", Nguyễn Trương Quý nói. 

Theo anh, những bản nhạc này đã dệt nên hào quang của đô thị, lưu giữ hình bóng và dấu vết của Hà Nội một thời, trong đó có những chi tiết có thật mà người thời nay vẫn còn nhận thấy dấu vết, nhưng cũng có những hình bóng đã trở thành quá khứ xa xưa.

Dù vậy tình cảm dành cho Hà Nội gửi gắm trong các tác phẩm vẫn tiếp tục được truyền qua nhiều thế hệ công chúng.

Xem thêm hình ảnh tại triển lãm:

TTCT - Nhiều tên tuổi các thế hệ ca sĩ Hà Nội trong ba thập niên đã gắn bó với sân khấu nhạc trữ tình - 51 Trần Hưng Đạo, Hà Nội.