Theo Trung tâm Khuyến nông quốc gia, năm 2025, cả nước gieo trồng khoảng 7,13 triệu ha lúa, năng suất bình quân 61,1 tạ/ha, sản lượng khoảng 43,5 triệu tấn. Với quy mô sản xuất lớn, đây vừa là lợi thế nhưng cũng đặt ra yêu cầu sử dụng hiệu quả hơn nước tưới, giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và giảm thất thoát sau thu hoạch, giảm phát thải khí nhà kính.
Thực tế những năm gần đây, nhiều chương trình, dự án và mô hình sản xuất lúa theo hướng tiết kiệm đầu vào, thích ứng biến đổi khí hậu và giảm phát thải đã được triển khai ở các vùng sản xuất lúa. Điển hình như các biện pháp giảm lượng giống gieo sạ, “1 phải 5 giảm”, “3 giảm 3 tăng”, tưới ướt-khô xen kẽ (AWD), bón phân cân đối, quản lý dịch hại tổng hợp, quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp, cơ giới hóa, thu gom rơm rạ tạo nền tảng kỹ thuật cho quá trình chuyển đổi.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, Đề án phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh đang tạo ra cách tiếp cận mới trong tổ chức vùng nguyên liệu, áp dụng quy trình kỹ thuật đồng bộ, tăng vai trò của hợp tác xã, liên kết doanh nghiệp và từng bước chuẩn hóa dữ liệu sản xuất.
Kết quả bước đầu tại các mô hình cho thấy việc áp dụng quy trình canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp giúp lượng giống gieo sạ giảm khoảng 30-50%, phân bón hóa học giảm 20-30%, số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm 2 đến 3 lần/vụ và lượng nước tưới giảm 20-40%. Cùng với đó, năng suất tăng khoảng 5-12%, lợi nhuận tăng khoảng 1,5-9,3 triệu đồng/ha/vụ, mức giảm phát thải bình quân khoảng 3-4 tấn CO₂ tương đương/ha/vụ.
Ở Đồng bằng sông Hồng, các địa phương đã bắt đầu mở rộng sản xuất lúa phát thải thấp theo điều kiện cụ thể của vùng. Trong đó, tỉnh Hưng Yên sản xuất khoảng 3.000ha lúa áp dụng AWD gắn với theo dõi, đo đếm giảm phát thải. Còn khu vực Bắc Trung Bộ, các địa phương đã chủ động tiếp cận và mở rộng kỹ thuật AWD phù hợp với điều kiện sản xuất. Theo Viện Khoa học Kỹ thuật nông nghiệp Bắc Trung Bộ, giai đoạn 2024-2026, các mô hình và vùng áp dụng AWD tại Nghệ An, Thanh Hóa, Hà Tĩnh và Quảng Trị đạt khoảng 159.273ha với hơn 254 nghìn hộ tham gia.
Để nhân rộng mô hình canh tác lúa phát thải thấp, tại diễn đàn, các đại biểu cho rằng, thời gian tới, các địa phương cần lựa chọn vùng có điều kiện tương đối thuận lợi về thủy lợi, mặt ruộng, quy mô sản xuất và tổ chức nông dân để xây dựng mô hình chuẩn; thực hiện phương pháp tưới ướt-khô xen kẽ cần được triển khai gắn với điều kiện thủy lợi thực tế; giảm đầu vào phải dựa trên nguyên tắc “đúng và đủ”, không phải giảm bằng mọi giá.
Đồng thời, giảm dần việc đốt rơm rạ ngoài đồng và hạn chế vùi rơm tươi trong điều kiện ngập nước kéo dài. Tùy điều kiện thị trường và quy mô sản xuất, rơm rạ có thể được thu gom làm thức ăn chăn nuôi, trồng nấm, vật liệu che phủ, ủ phân hữu cơ hoặc sản xuất than sinh học.
Mặt khác, cơ giới hóa cần được thiết kế theo chuỗi công việc từ làm đất, san phẳng mặt ruộng, gieo cấy, chăm sóc, phun thuốc, thu hoạch đến thu gom phụ phẩm. Bên cạnh đó, hợp tác xã cần trở thành đầu mối tổ chức vùng sản xuất: thống nhất giống, lịch thời vụ, quy trình, dịch vụ cơ giới, quản lý nước, ghi chép và kết nối tiêu thụ…
Bảo Hân