Nhật ký của nhà văn Thụy Điển phản đối chiến tranh ở Việt Nam lên phim tài liệu

Liên hoan Phim tài liệu châu Âu - Việt Nam lần thứ 16 (diễn ra từ ngày 18 đến 26-9) đánh dấu lần đầu tiên phim tài liệu Sara và những kiếp người (tên Thụy Điển: Sara med allt sitt väsen) của nữ đạo diễn Thụy Điển Gunilla Bresky ra mắt công chúng Việt Nam.

Phim kể về Sara Lidman (1923-2004), một trong những nhà văn và tiếng nói xã hội đặc biệt của Thụy Điển.

Đạo diễn Gunilla Bresky kể về Sara Lidman, người bạn Thụy Điển của Việt Nam - Video: THANH HIỀN

Sinh ra tại ngôi làng nhỏ Missenträsk ở miền bắc Thụy Điển, Lidman không chỉ được biết đến qua những tác phẩm với phong cách văn chương rất riêng. Bà còn nổi tiếng là tiếng nói mạnh mẽ phản đối cuộc chiến của Mỹ tại Việt Nam, cùng những bất công trong xã hội Thụy Điển lúc bấy giờ.

Trong cuộc trò chuyện với báo chí tại Hà Nội vào tháng 9, trong đó có Tuổi Trẻ, nữ đạo diễn Gunilla Bresky (sinh năm 1948) đã chia sẻ về mối lương duyên của bà với nữ nhà văn Lidman hơn nửa thế kỷ trước, cũng như cách bà đưa một nhân vật đặc biệt của Thụy Điển đến gần với công chúng Việt Nam.

Việt Nam qua lời kể của Sara Lidman

Phim tài liệu Sara và những kiếp người

Ngày 11 tháng 8 năm 1965. Bố mẹ thân yêu. Con đã xin visa, con đang cố gắng đến được Việt Nam. Con không nghĩ rằng chúng ta đã được biết đúng sự thật về những gì đang diễn ra ở đây. Con cần dùng thời gian và cuộc đời mình cho điều quan trọng nhất đối với con. Hà Nội, tháng 10, ngồi chờ đến 2h30 và gần như không nghe thấy tiếng máy bay. Rồi con chợt hiểu máy bay có nghĩa gì ở nơi này. Một cảm giác lạ lùng tràn đến. Cơn buồn nôn dâng lên, từ hai chân con lan lên trên khắp người. Miệng con ngập đầy nước bọt lạnh

"Tôi biết Sara, bà ấy là bạn của tôi. Chúng tôi gặp nhau lần đầu tiên vào năm 1971, khi tôi còn là một nhà báo trẻ. Sara đến thị trấn nơi tôi sống để diễn thuyết. Tôi được bố đưa xe hơi cho chạy và là người trẻ duy nhất có xe, nên được nhờ làm tài xế riêng cho bà ấy trong một tuần", nữ đạo diễn Bresky nhớ lại cuộc gặp 55 năm trước.

Bà Bresky kể rằng ở mỗi nơi họ đi qua, từng ngôi làng, thị trấn, nhà dân đến các nhà sinh hoạt cộng đồng, Sara Lidman luôn thu hút đông đảo công nhân, phụ nữ, sinh viên đến nghe diễn thuyết.

Trong những năm chiến tranh, Sara Lidman đã tới Việt Nam để tận mắt chứng kiến những nỗi kinh hoàng của bom đạn. Bà đã sử dụng tiếng nói của một nhà văn nổi tiếng để chia sẻ những gì mình chứng kiến, đồng thời đặt câu hỏi về cách cuộc chiến được nhìn nhận trong xã hội Thụy Điển.

• Đến Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, thử làm phóng viên chiến trường

• Tìm thấy 9 hài cốt liệt sĩ gần Bệnh xá Đức Phổ nơi bác sĩ Đặng Thùy Trâm từng công tác

"Bà nói về Việt Nam, về những trải nghiệm của bà ở Việt Nam. Sara là một nhân cách lớn, bà có ngôn ngữ rất đặc biệt, và là một người phụ nữ đầy đam mê. Người nghe của bà thường bật khóc. Họ không muốn bà rời đi và muốn bà ở lại nói tiếp...

Bà kể về những chuyến đi Việt Nam, về những người bà đã gặp, về những nữ chiến sĩ, những cô gái trẻ đào hầm hào để trú ẩn khi Mỹ ném bom. Bà kể về những nhà thơ bà gặp, dù đang thời chiến vẫn làm thơ cho nhân dân. Bà gặp cả những bác sĩ làm việc ở các bệnh viện bị ném bom, dù trên nóc có dấu chữ thập đỏ.

Bà có cách kể về con người rất đặc biệt, ngôn ngữ đẹp đến mức chúng tôi cảm thấy như mình cũng đã gặp những con người ấy", bà Bresky kể về những điều mà nữ nhà văn Lidman chia sẻ tới công chúng Thụy Điển thời ấy.

Qua lời kể của bà Lidman, con người Việt Nam giữa thời chiến hiện lên với phẩm giá và lòng dũng cảm. Họ không chất chứa đầy hận thù mà vẫn gìn giữ sự sống và văn hóa trong mưa bom bão đạn.

Sau bà Lidman, nhiều nhà báo khác cũng đến Việt Nam. Tuy nhiên, bà Bresky nói với Tuổi Trẻ rằng "Sara Lidman luôn là một biểu tượng, vì không ai có khả năng nói được như bà".

Khi được hỏi điều gì ở đất nước và con người Việt Nam khiến Sara Lidman quan tâm sâu sắc đến vậy, đạo diễn Bresky trả lời rằng đó là một phần tuổi trẻ của chính bà và những người cùng thế hệ.

Khi ấy, họ còn trẻ, năng nổ và tin rằng tiếng nói của mình có thể tác động đến các chính trị gia. Tại Thụy Điển, ngay cả Thủ tướng Olof Palme cũng lên tiếng phản đối việc Mỹ ném bom Hà Nội.

"Chúng tôi có cảm giác mình là những người có ý chí và sẽ thay đổi cả thế giới. Vào lúc đó, phong trào giải phóng thuộc địa ở châu Phi cũng đang diễn ra, chúng tôi là một phần của phong trào đó. Khi làm bộ phim này, tôi được quay lại tuổi trẻ của mình. Dĩ nhiên chúng tôi lãng mạn, rất ngây thơ và còn trẻ, nhưng chúng tôi chẳng có gì ngoài một trái tim tử tế", bà Bresky chia sẻ.

Sự quan tâm của Sara Lidman đối với Việt Nam cũng nằm trong mạch lớn hơn xuyên suốt cuộc đời, đó là sự đấu tranh cho công bằng xã hội và quan tâm đến những người thường ít có tiếng nói trong xã hội.

Sau khi phỏng vấn các công nhân mỏ đang làm việc trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt, bà đã xuất bản cuốn sách The Mine (Mỏ than). Một năm sau đó, một cuộc bãi công lịch sử đã nổ ra, tạo tiền đề cho những cải cách sâu rộng về điều kiện lao động tại Thụy Điển.

Khi chứng kiến những thảm họa do chất độc hóa học gây ra tại Việt Nam trong chiến tranh, Sara Lidman đã nhận ra mối liên hệ giữa các chất độc này với loại hóa chất đang được sử dụng trong ngành lâm nghiệp Thụy Điển, vốn gây hại nghiêm trọng cho sức khỏe công nhân.

Tiếng nói mạnh mẽ của bà đã góp phần giúp các loại hóa chất độc hại này bị cấm hoàn toàn tại Thụy Điển.

Những trang nhật ký của Sara Lidman

Sara và những kiếp người ra mắt năm 2019 với thời lượng 75 phút. Bộ phim đã nhận được nhiều sự ghi nhận tại Thụy Điển và quốc tế, trong đó có đề cử Giải Guldbagge - giải thưởng điện ảnh quốc gia hàng đầu của Thụy Điển - cho nhạc phim xuất sắc nhất năm 2020, Giải Gemma Firsova cho Phim hay nhất về chủ đề xã hội - triết học năm 2020.

Chia sẻ về quá trình thực hiện, đạo diễn Gunilla Bresky cho biết bà không dùng những cuốn sách của Sara Lidman, mà chọn các đoạn trong nhật ký bà đã viết khi ở Việt Nam. Đó là những ghi chép trực tiếp về hiện thực, với sự chân thật và mộc mạc.

Một trong những thử thách lớn nhất đạo diễn Bresky phải tìm một nữ diễn viên nói cùng phương ngữ với Sara Lidman. Bà nói rằng điều này có thể không quan trọng với khán giả Việt Nam, nhưng với người Thụy Điển thì có, vì bà Lidman có một giọng nói rất đặc trưng.

"Những người biết tiếng Thụy Điển nói họ không thể phân biệt được, bởi trong phim còn có giọng thật của Sara từ các đoạn phát thanh hoặc truyền hình. Người xem cho biết họ không nhận ra khi nào là Sara thật và khi nào là nữ diễn viên lồng tiếng", bà hào hứng chia sẻ về thành quả.

Bên cạnh đó, bộ phim cũng khám phá nhiều khía cạnh trong cuộc đời bà Lidman, từ tuổi thơ, văn chương, hoạt động chính trị và những mối quan hệ đến hành trình cả đời đi tìm tình yêu.

Sau 15 năm làm việc tại Đài Phát thanh Thụy Điển, bà Bresky chuyển sang làm phim tài liệu. Bà cho biết làm phát thanh là một "trường dạy điện ảnh" rất tốt với bà, giúp bà học cách dùng âm nhạc và âm thanh trong phim để tạo không khí, cảm xúc, nhịp điệu. Bà tận hưởng quá trình sáng tạo ấy, dù nó tiêu tốn rất nhiều năng lượng.

Bà cũng cho biết thách thức lớn nhất khi làm phim tài liệu luôn là vấn đề tài chính. Một dự án tưởng chừng chỉ mất một năm làm phim thường kéo dài tới bốn năm, trong đó ba năm dành riêng cho việc tìm kiếm nguồn vốn.

Nói về cảm xúc khi lần đầu đến Việt Nam giới thiệu phim, bà Bresky bày tỏ bà vô cùng vinh dự. Bà hy vọng khán giả Việt Nam sẽ hiểu rằng đã có một phụ nữ trẻ người Thụy Điển đến đây, quan tâm đến người Việt và trở thành một người bạn của họ.

"Tôi cảm thấy thật tuyệt khi được đến đây và trình chiếu bộ phim cho các bạn xem. Việt Nam ở rất gần trái tim Sara. Tôi có cảm giác không chỉ mình tôi ở đây, Sara đang ở cùng tôi…

Có thể không nhiều người còn nhớ bà, vì những người bà gặp có lẽ đã ra đi, nhưng có thể con cái của họ đã nghe đến cái tên này. Tôi hy vọng sẽ có ai đó đến buổi chiếu và nói: 'Mẹ tôi biết Sara'. Tôi hy vọng vậy", đạo diễn Bresky gửi gắm đến khán giả Việt Nam.

Phim Victory Vietnam, do đạo diễn người Thụy Điển Bo Öhlén thực hiện nửa thế kỷ trước, ghi lại khoảnh khắc nhân dân Thụy Điển xuống đường ngày 30-4-1975 trong niềm hân hoan khi biết tin Việt Nam thống nhất.