Như những cánh chim thiên di
Thời điểm hai, ba thập niên trước, khắp vùng Tây Nguyên nơi nào cũng bùng phát những “điểm nóng” di cư tự do. Trên đường tác nghiệp, tôi từng gặp những đoàn xe dừng bánh trả khách trong chốc lát, những nhóm người các dân tộc anh em, trong đó có người H'Mông từ phía bắc vừa trải qua một chặng đường dài mệt mỏi bước xuống xe với ánh mắt ngơ ngác, lạ lẫm. Người lớn, trẻ con tỏa ra những bãi đất trống, kiếm đá kê nồi nổi lửa nấu cơm trong cơn mưa dầm, ăn vội ăn vàng rồi gồng gánh, dắt díu nhau rời đi. Những bóng người xuyên màn đêm lẫn vào những cánh rừng thâm u. Ít lâu sau tôi đi tìm họ. Đó là nơi những cánh rừng bị chặt hạ ngổn ngang, lửa đốt nương vẫn cháy ngùn ngụt. Bên những túp lều nứa sơ sài mới dựng có trẻ con lê la là những nương sắn, vườn ngô đã tước đọt, đâm chồi. Mỗi nhóm người dừng chân là một khu dân cư tự phát ra đời.
Ông Trương Hữu Đồng, nguyên Chủ tịch UBND huyện Đam Rông, Lâm Đồng (cũ) kể: “Chúng tôi đã tìm đến những vùng lõi rừng xa xôi, nơi đồng bào phá rừng, lập bản. Tại các điểm dân di cư tự do, huyện đẩy mạnh tuyên truyền, thuyết phục người dân hồi hương. Chúng tôi đã bỏ tiền thuê xe, lo cho họ ăn ở rồi chia thành các mũi đưa dân về tận quê nhà ở Hà Giang, Lào Cai, Điện Biên… Nhưng đoàn xe của huyện ra đó rồi quay đầu vào lại, cán bộ chưa vào đến nơi thì người dân đã về tới nơi trước rồi. Lãnh đạo huyện đành nói vui với nhau, cứ như anh em mình cấp chi phí cho bà con về thăm quê một chuyến vậy!...”. Nhiều lần thuyết phục không thành, các tỉnh Tây Nguyên đã quyết định chuyển hướng với mong muốn tìm ra lời giải cho bài toán dân di cư tự do. Dân không chịu hồi hương thì chính quyền phải tập trung trí lực để lo cho dân. Biết bao việc phải gỡ khó, xử lý. Để trả lời câu hỏi dân ở nơi nào đến, nhân thân ra sao cũng đã mất một thời gian dài. Dân phá rừng để dựng nhà, lập vườn thì xử lý ra sao? Tình hình an ninh chính trị và trật tự xã hội ổn định thế nào? Dân không có vốn làm ăn, dân đói thì phải tìm kiếm từ đâu nguồn hỗ trợ, cứu trợ? Dân bị bệnh cũng phải lo thuốc men, khám chữa. Người lớn mù chữ, không giấy tờ tùy thân, con em đến tuổi đi học không được đến trường. Chúng tôi đã được chứng kiến và ghi nhận một “hành trình tháo gỡ” bền bỉ của các cấp ủy, chính quyền đối với vấn đề dân di cư tự do…
Buổi sáng mùa thu này, chúng tôi ngồi bên nhau dưới mái hiên quán tạp hóa ở đầu bản H'Mông tiểu khu 179 - một khu dân cư vốn là của những người H'Mông di cư tự do, nơi cách Đà Lạt hơn 200km. Trò chuyện cùng tôi là ba người đàn ông H'Mông trung niên Ma Seo Sênh, Giàng Seo Phơ và Mùa A Lử. Người đến nơi này sớm nhất là hơn hai mươi năm, có người đến sau. Mấy ông thay nhau kể chuyện cũ, tất cả đều có chung một vùng ký ức về những ngày đầu lập cư đất mới với những gian khó tưởng chừng không chịu nổi. Tôi hỏi: “Sao nghĩ đến Tây Nguyên mà vào?” A Lử nói: “Hồi đó có biết Tây Nguyên ở hướng nào đâu! Quê tôi ở Hà Giang, vùng cao nguyên đá. Nơi ấy đất đai ít, nguồn nước không có, cây ngô, cây lúa trồng trên đất chèn trong hốc đá không chịu được sương muối, đói khổ quanh năm. Xưa bố tôi đi bộ đội trong này, bảo đất tốt, làm ăn dễ. Thế là bán tất cả tài sản được 9 triệu, dắt díu vợ và hai con lang thang vào đây…”. Giàng Seo Phơ kể thêm: “Hồi đó ở Sơn La quê tôi cũng khổ không nói hết. Đất thì bạc màu mà lại không có hệ thống thủy lợi, hạn hán thường xuyên, chỉ trông chờ vào nước trời. Tôi còn nhớ, có những đêm rất khuya thì trời đổ mưa rào, cả bản giục trâu kéo nhau ra bừa ruộng. Người và trâu mập mò trong bóng đêm. Ngày đầu mới vào Tây Nguyên cũng không khá hơn, cả một đám người lớn bé lầm lũi giữa rừng sâu. Có thời đói, rồi bệnh cả làng...”.
Nhìn vào ánh mắt của Sênh, Phơ và Lử, tôi nghĩ về căn tính của tộc người họ. Người H'Mông là một tộc người tràn đầy khí chất, có máu phiêu lưu, sẵn sàng đặt cược số phận cho những chuyến đi xa lập nghiệp. Bởi vậy, những năm tháng ấy, họ là một trong những nhóm người “tiên phong” gồng gánh cả gia đình, dòng tộc, bản làng “hành phương nam” bằng con đường di dân ngoài kế hoạch. Rời miền núi cao phía bắc, hàng chục nghìn đồng bào dân tộc H'Mông ở Hoàng Su Phì, Xín Mần (Hà Giang) hay Si Ma Cai, Bắc Hà, Bảo Yên (Lào Cai), Mường Lát (Thanh Hóa)…Trên hành trình di trú, gánh theo niềm hy vọng, có lẽ họ chưa từng nghĩ đến nỗi thống khổ, nhọc nhằn mà buổi đầu gặp phải trên vùng đất mới…
Hồi ức về những ngày tháng gian nan
Trôi theo dòng ký ức của những người dân H'Mông tôi gặp trong buổi sáng nay là hồi tưởng của chính người viết báo hiện về từ hai mươi, ba mươi năm trước. Ngày ấy, tôi đã đến những nơi họ sống. Đó là những ngôi làng không tên nằm giữa rừng sâu giáp ranh các tỉnh Đắk Nông, Đắk Lắk và Lâm Đồng (cũ). Theo hành trình tác nghiệp, tôi cũng đã đến nơi này, bản H'Mông tiểu khu 179, một lâm phần thuộc xã Liêng Srônh (nay thuộc xã Đam Rông 2, Lâm Đồng). Đó là ngôi làng mới mọc lên trái phép, không có tên, nằm giữa rừng sâu. Nơi có những bà mẹ, ông bố tảo hôn nhớ không hết tên của những đứa con và không biết tiếng Việt để nói tên mình. Nơi có những đứa trẻ không được học hành, ăn không đủ no, mặc không đủ ấm.
Trang nhật ký phóng viên từ hai thập niên trước vẫn hiện lên rõ ràng: Tôi đã gặp gia đình Giàng A Chơ. Hai vợ chồng và bốn đứa con trú ngụ trong căn lều nứa lợp bằng cỏ tranh. Tài sản trong lều là ba cái nồi gang, một siêu nấu nước bị méo, một cái chậu cùng mười cái bát đĩa sứt mẻ. Năm 2004, vợ chồng Chơ rời quê nhà Trung Lý (Mường Lát, Thanh Hóa) vào đây. Bữa cơm trưa của gia đình chẳng có gì ngoài nồi cơm nhỏ, đĩa rau lang luộc chấm nước muối. Hồi đó, A Chơ có bốn đứa con, bé gái đầu tên Dính đã 13 tuổi, trai út là Hùng 6 tuổi nhưng chưa từng được đến trường. Nắng, gió khiến mái tóc chúng khét cháy. Bọn trẻ lấm lét nhìn người lạ, không đứa nào nói được tiếng Kinh khi tôi hỏi chuyện.
Cạnh con suối nhỏ giữa làng, tôi đã gặp sáu cô gái H'Mông đang trồng bắp, mồ hôi ướt đẫm lưng áo. Cạnh đấy, những đứa trẻ mới hơn một tuổi bò lổm ngổm dưới bóng mát cây rừng. Bữa trưa của họ được dọn trên những tàu lá chuối với ba bịch cơm đựng trong túi nilon, hai túi rau rừng luộc, một can nước lạnh làm canh. Bữa cơm trưa nhà Thào A Chỉnh mà chúng tôi ghé qua cũng chỉ là một tô nước cà chua chưng lõng bõng và nồi cơm trộn bột ngô lật sật.
Tôi cũng gặp chị Thào Thị Tùng quê Bảo Yên, Lào Cai ngồi băm sắn trước túp lều đầu bản. Mới 30 tuổi nhưng Tùng đã kịp đẻ tới năm đứa con, đứa lớn 10 tuổi và đứa nhỏ 2 tuổi. Thào Thị Tùng di cư tự do vào thời điểm đó đã ba năm nhưng không có tiền để mua đất làm rẫy. Ba đứa con lớn của chị đều đã đến tuổi đi học nhưng chưa được đến trường. Tùng bảo: “Nhà mình đói mà, không đứa nào đi học đâu”, rồi chỉ tay về phía túp lều của mình và nói: “Bà con đang đòi lại đất, không cho mượn để làm nhà nữa nhưng mình chưa thể trả. Giờ trả đất thì con mình ở đâu? Mình bán hết đất, hết ruộng ở quê rồi!”.
Mà đâu chỉ riêng gì gia đình Chơ, Tùng hay Chỉnh khổ. Cả cái bản hồi đó với 48 hộ người H'Mông gần 300 con người, mỗi người một quê nhưng đều giống nhau cái nghèo. Cuộc sống ở cố xứ quanh năm đói rách; nghe những người đi trước bảo Tây Nguyên lắm rừng, nhiều đất, dễ sống hơn nên mọi người dắt díu nhau vào. Số tiền ít ỏi mang theo chỉ đủ tiền tàu xe và đong gạo vài tháng. Vào đến nơi thì mọi chuyện không như họ nghĩ: đất đều đã có chủ, phá rừng thì kiểm lâm bắt, mà quay lại cố hương thì không còn đất, nhà. Mà cũng chẳng có tiền để đi về, vậy là mọi người ở lại bám trụ ở vùng đất này. Không tài sản, không một tấc đất, họ buộc phải dựng tạm những túp lều tranh để ở và canh tác trên đất đi thuê và… lén lút phá rừng. Đói, bệnh, thất học là những nỗi ám ảnh suốt một thời gian dài.
Cách bản H'Mông tiểu khu 179 ở xã Đam Rông 2 khoảng 150 cây số là bản H'Mông ở xã Bảo Lâm 3 (Lâm Đồng), nơi có Thào Hoàng Khải bạn tôi. Mới gặp lại nhau, ngồi trong ngôi nhà khang trang của Khải, ông bạn kể lại tôi nghe câu chuyện về quê hương cũ, về những ngày đầu lập cư “bất hợp pháp” trên vùng quê mới với bao nỗi thác ghềnh. Vùng Lang Môn (Nguyên Bình, Cao Bằng) của Khải đẹp lắm, hùng vĩ lắm nhưng cái đói, cái nghèo thì dai dẳng, triền miên. Người quê anh ăn mèn mén quanh năm, có năm mất mùa, phải vào rừng đào củ mài đắp đổi qua ngày. Thế rồi, chàng trai không cam chịu này quyết định làm “thủ lĩnh” dẫn những người đồng hương tìm đường cho một cuộc mưu sinh. Hơn trăm con người cả già lẫn trẻ đã thuê xe vượt một chặng đường trường tìm vào đất mới. Lâm Đồng là nơi họ chọn, dừng chân vào đầu năm 1992. “Buổi đầu đến nơi này chắc là gian khó lắm?”, tôi hỏi. “Không thể nói hết!” Khải trả lời: “Có nhiều lúc khó khăn quá chúng tôi đã nản chí và có người đã muốn quay về. Nhưng rồi, với sự nỗ lực của mỗi người, mỗi gia đình và đặc biệt là sự hỗ trợ của chính quyền quê mới, sự cưu mang, đùm bọc của đồng bào các dân tộc anh em, chúng tôi đã vượt qua những chặng gian nan buổi đầu. Nay thì như anh thấy, bản chúng tôi giờ đây giàu đẹp có tiếng ở vùng Bảo Lâm này…
“Đổi đời” trên quê mới
Từ những năm 2000, các tỉnh Tây Nguyên đã quy hoạch nhiều khu, cụm tái định cư cho người dân di cư tự do, trong đó có đồng bào H'Mông. Từng bước, các điểm dân cư tự phát cũng được “hợp thức hóa” thành đơn vị dân cư chính thức. Và rồi, các công trình công cộng, dân sinh được đầu tư khang trang. Những dãy nhà ở ngay hàng thẳng lối bên các trục đường giao thông thuận tiện. Khu vực sản xuất nông nghiệp tươi mát màu xanh. Những bản H'Mông di cư tự do giờ không lọt thỏm, biệt lập giữa núi rừng âm u như ngày xưa nữa.
Đến hôm nay, có nhiều bản H'Mông đã trở thành “kiểu mẫu” giàu có, hạnh phúc. Điển hình như bản H'Mông 10B ở xã Bảo Lâm 3 của “thủ lĩnh” Thào Hoàng Khải hay thôn Bắc Nguyên ở xã Đam Rông 2. Người H'Mông thích kết bạn, nhưng thích nhất là kết bạn với “người H'Mông mình” dù là quê ở đâu. Có lẽ vì thế nên cái thôn Bắc Nguyên chỉ có 220 nóc nhà với 1.050 nhân khẩu nhưng bà con lại có quê ở Lào Cai, Lai Châu, Tuyên Quang, Thanh Hóa. Năm 2001 họ ngẫu nhiên gặp nhau khi đang dắt díu vợ con đi tìm đất mưu sinh, thấy quý nên rủ nhau về lập cư một bản, cái bản không tên giữa rừng. Năm 2002, chính quyền quy hoạch rồi đưa cả “bản không tên” về bên suối Đạ Kông lập cư. Bí thư Chi bộ Hoàng Xuân Tháy chia sẻ: “Thôn em có tổng diện tích cà-phê 344,76ha; sầu riêng có 163,5ha; 25ha lúa nước; 1,3ha dâu tằm rồi heo 50 con, gia cầm có 3.722 con”. Ngắm ngôi “biệt điện” của ông Lý Xuân Vù mới xây với chi phí hơn 7 tỷ đồng và nhiều nhà mái Thái, mái Nhật khắp bản thì tôi đã tự cảm nhận về sự khởi sắc của đời sống nơi này.
Tôi cũng vừa đến bản H'Mông tiểu khu 179, nơi từng là khu dân cư bất hợp pháp của những người H'Mông di cư tự do. Khu dân cư ấy giờ đây đã là một đơn vị hành chính chính thức, thuộc thôn Nâm Rơ Mai, xã Đam Rông 2, tỉnh Lâm Đồng với quy mô dân số 143 hộ, 776 nhân khẩu. Tổ trưởng tổ tự quản Lý A Sổ nói, người dân trồng cà-phê là chính và một ít diện tích sầu riêng. Họ cũng cấy lúa để có gạo ăn và chăn nuôi gia súc, gia cầm. Sổ bảo ở bản anh, nhà ít nhất có 2ha cà-phê, nhà nhiều có tới 7-8ha, còn lại trung bình đều 4-5ha. Đất xứ này tốt, sản lượng chừng 4-5 tấn; giá cà-phê mấy năm nay cao, từ 100 nghìn đến 125 nghìn đồng 1kg, nên cuộc sống dư giả, đủ đầy và có tích lũy. Dạo gót trong bản, tôi “lác mắt” trước những ngôi nhà đẹp của những người H'Mông di cư tự do từng đào củ, hái rau rừng ăn và ngủ trong những túp lều nứa che tạm. Chuyện Sùng A Tủa sinh năm 1988 ở Hà Giang (cũ) là một thí dụ. Cuối thập niên 90, Tủa theo cha mẹ rời quê vào xứ cao nguyên. Gia đình Tủa đã vượt qua những ngày gian khó nhất, để hôm nay anh dựng nên một cơ ngơi mà không ít người ở nơi khác mong ước. Tổ phó Tổ tự quản này có 7ha cà-phê đang thu hoạch, một cửa hàng tạp hóa, một quán cà-phê hai tầng thiết kế đẹp và một sân bóng đá mini. Tủa nói: “Mình bây giờ đã tích lũy ít vốn, phải đầu tư những gì mà nhu cầu bà con cần. Xây quán cà-phê để anh em trong bản giao lưu, thương lái đến thu mua nông sản cũng có nơi trao đổi. Làm cái sân bóng để bọn trẻ có chỗ vui chơi…”.
Khi tôi đến bản, các nhóm thợ cũng đang khẩn trương hoàn thiện ngôi trường tiểu học. Năm học 2026-2027 này, các cháu bản H'Mông sẽ được học tập trong những phòng học mới, khang trang thay cho những lớp học ván gỗ, mái tôn cũ. Lý A Sổ cũng dẫn tôi đến thăm hai thiết chế quan trọng tại trung tâm bản là nhà cộng đồng và trạm y tế. Hai công trình nằm đối diện nhau trên một khu đất rộng, được xây dựng kiên cố, tường sơn trắng và mái ngói đỏ tươi. Nhà cộng đồng có sức chứa hơn 100 chỗ ngồi, những hàng ghế màu đỏ xếp ngay ngắn, có bục phát biểu, có bàn chủ tọa với hệ thống âm thanh đầy đủ. Trạm y tế được trang bị giường bệnh, máy móc, thiết bị đầy đủ. Từ năm 2025, tỉnh Lâm Đồng đã đầu tư 180 tỷ đồng xây dựng con đường có tổng chiều dài 18km, nối từ xã vào thẳng vào bản H'Mông tiểu khu 179. Vật liệu đã tập kết, hệ thống đường nội khu cũng sắp được thi công…
* * *
Từ mấy trăm năm trước, dân tộc H'Mông xuôi từ phương bắc xuống miền núi phía bắc, và thời nay một bộ phận người H'Mông lại tìm đường đến với phương nam. Mỗi cá thể trong đoàn người di trú ấy như đều mang theo ký ức về những tháng năm đã trải qua và cả giấc mơ về một cuộc đổi đời. Trên hành trình đi tìm nguồn sống, họ từng bước qua không ít gian nan. Giờ đây, ở những bản mới giữa đại ngàn Tây Nguyên, những người H'Mông di cư đã thật sự đổi đời.
UÔNG THÁI BIỂU