Những "bí mật" phía sau mỗi giải thưởng Nobel danh giá

Mỗi mùa Nobel, sự chú ý của dư luận thường tập trung vào những cái tên được xướng lên tại Stockholm (Thụy Điển) và Oslo (Na Uy).

Nobel là hệ thống giải thưởng được trao để vinh danh những cá nhân trong các lĩnh vực khoa học, văn học và hòa bình, những người có khám phá hoặc hành động mang lại tác động to lớn nhất đối với xã hội.

Các giải thưởng này nhằm tôn vinh ông Alfred Nobel - một nhà hóa học, nhà phát minh và kỹ sư người Thụy Điển, người nổi tiếng với việc phát minh ra thuốc nổ dynamite.

Mỗi người đoạt giải nhận được 12 triệu kronor Thụy Điển (tương đương 1,2 triệu USD), cùng một huy chương bằng vàng 18 carat và bằng chứng nhận đoạt giải. Các giải thưởng sẽ được trao tại lễ trao giải Nobel vào tháng 12. Trường hợp một giải được trao cho nhiều người, số tiền thưởng được chia cho các chủ nhân.

Quy trình lựa chọn người đoạt giải Nobel rất chặt chẽ. Theo đó, đây là một quy trình lựa chọn kéo dài khoảng 16 tháng với những cuộc đánh giá, thẩm tra diễn ra trong bí mật. Và đặc biệt, danh sách đề cử Nobel phải mất tới 50 năm mới được công khai. 

Vậy một trong những giải thưởng danh giá nhất của giới khoa học được trao tặng thế nào?

Bản di chúc của ông Alfred Nobel, được ký vào tháng 11/1895, khoảng một năm trước khi ông qua đời, nói rằng khối tài sản trị giá 31 triệu kronor Thụy Điển (tương đương khoảng 190 triệu bảng Anh theo giá trị tiền tệ ngày nay) của ông được chia cho 5 lĩnh vực khác nhau: vật lý, hóa học, sinh lý học hoặc y học, văn học và hòa bình.

Năm 1969, Giải thưởng của Ngân hàng Trung ương Thụy Điển về Khoa học Kinh tế (thường được gọi là giải Nobel Kinh tế) đã được bổ sung vào danh sách các giải Nobel nhân dịp kỷ niệm 300 năm thành lập Ngân hàng Trung ương Thụy Điển.

Mỗi giải thưởng có thể được trao cho tối đa 3 người.

Các Ủy ban Nobel khởi động quy trình từ tháng 9 của năm trước khi gửi lời mời đề cử bí mật tới các cá nhân. Những người được mời có thời hạn đến ngày 31/1 để đề xuất các ứng cử viên mà họ cho rằng xứng đáng nhận giải. Sau khi tiếp nhận đủ đề cử, các Ủy ban Nobel dành nhiều tháng để thu hẹp danh sách, đánh giá và thẩm tra từng công trình, thành tựu được đề xuất.

Ông Bengt Norden - cựu Chủ tịch Ủy ban Nobel Hóa học - cho biết quá trình này cần thời gian để xác định đâu thực sự là một phát hiện mang tính đột phá và ai là người có đóng góp then chốt. Vì vậy, các Ủy ban Nobel phải xem xét kỹ đóng góp của từng cá nhân trước khi đưa ra lựa chọn.

Sau khi các ủy ban đạt được sự đồng thuận, các giải thưởng sẽ được công bố bắt đầu từ ngày thứ hai đầu tiên của tháng 10, vào lúc 11h45 giờ Thụy Điển mỗi ngày, theo thứ tự: sinh lý học hoặc y học, vật lý, hóa học, văn học và hòa bình. Giải thưởng về khoa học kinh tế sẽ được công bố vào tuần kế tiếp.

Sau đó, các cá nhân mới được trao giải Nobel ở các lĩnh vực khoa học và văn học sẽ tham dự lễ trao giải tại Phòng hòa nhạc Stockholm ở Thụy Điển vào ngày 10/12 - kỷ niệm ngày mất của ông Alfred Nobel. Tại đây, Nhà vua Thụy Điển trao cho họ huy chương bằng vàng 18 carat và bằng chứng nhận đoạt giải. Lễ trao giải Nobel Hòa bình diễn ra cùng ngày nhưng được tổ chức tại Oslo (Na Uy).

Ai có thể giành được giải Nobel?

Không có quy định chính thức nào xác định ai đủ điều kiện nhận giải Nobel hay không, ngoại trừ việc người đề cử không được tự đề cử chính mình.

Ông Bengt Norden - cựu Chủ tịch Ủy ban Nobel Hóa học - giải thích rằng nhiều người lầm tưởng rằng Nobel là giải thưởng ghi nhận thành tựu trọn đời, nhưng thực tế không phải vậy. Ông cho biết khi tham gia vào quy trình này, hội đồng có những tiêu chí riêng để đưa ra quyết định.

Theo ông, một thành tựu xứng đáng với giải Nobel cần mở ra một hướng đi mới hoặc giúp con người nhìn nhận một vấn đề theo cách khác, đồng thời tạo ra tác động đáng kể đối với lĩnh vực chuyên môn. Quan trọng hơn, những hệ quả của công trình phải đủ sâu rộng để chứng minh giá trị theo thời gian.

Trái với di nguyện ban đầu trong di chúc của ông Alfred Nobel, các giải thưởng hiện nay không còn chỉ dành cho những khám phá được thực hiện trong năm trước đó. Bởi vì các Ủy ban Nobel cần thời gian để một khám phá bộc lộ tác động, đồng thời có đủ cơ sở đánh giá ý nghĩa lâu dài của công trình cũng như vai trò của từng nhà khoa học.

Và không phải bất kỳ ai cũng có thể đề cử ứng cử viên Nobel. Các Ủy ban Nobel chỉ gửi lời mời bí mật tới những cá nhân đáp ứng các tiêu chí nhất định.

Theo ông Norden, trước đây Ủy ban Nobel Hóa học thường gửi khoảng 3.000 lời mời mỗi năm và nhận được khoảng 300 đề xuất. Ông Norden cho biết thêm rằng, các lời mời được gửi tới nhiều quốc gia, trong đó có những nhà khoa học đang ở giai đoạn đầu sự nghiệp, những người thường được đánh giá là nắm bắt nhanh các xu hướng nghiên cứu mới.

Những người được mời có thể đề xuất nhiều cá nhân hoặc lĩnh vực khác nhau mà họ cho rằng xứng đáng được vinh danh.

Hội đồng Nobel về Hóa học quy định những người có quyền đề cử bao gồm: các thành viên của Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển; các cá nhân từng đoạt giải Nobel Hóa học hoặc Vật lý; các giáo sư hóa học tại các quốc gia Bắc Âu; những người từng giữ chức trưởng khoa hoặc chủ nhiệm bộ môn tại ít nhất 6 trường đại học hoặc cao đẳng được Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển lựa chọn trên khắp thế giới; hoặc bất kỳ cá nhân nào khác mà Viện Hàn lâm thấy phù hợp.

Danh sách những người được mời đề cử thay đổi theo từng năm. Theo ông Norden, những người không còn hoạt động trong lĩnh vực chuyên môn không tiếp tục nhận được lời mời. 

Sau đó, Ủy ban Nobel sẽ giữ kín thông tin chi tiết về các đề cử trong vòng 50 năm. Vì thế, công chúng chỉ có thể biết ai từng được đề cử khi thời hạn bảo mật kết thúc.

Mặc dù ủy ban có thể không trao giải cho một nhà nghiên cứu hay một lĩnh vực cụ thể trong một năm nhất định, nhưng việc họ giành được giải thưởng vào những năm sau đó là điều không hiếm gặp.

Ví dụ, nhà hóa học Linus Pauling được đề cử lần đầu vào năm 1940 và tiếp tục được đề cử nhiều lần trong 14 năm kế tiếp, trước khi chính thức giành giải Nobel hóa học vào năm 1954.