Suốt 158 năm qua, Tokyo là thủ đô rực rỡ của Nhật Bản, một trung tâm ẩm thực, văn hóa, kinh doanh và chính trị nổi tiếng thế giới.
Nhưng Tokyo có thể sớm có một “người đóng thế”. Quốc hội Nhật Bản mới đây đã thông qua dự luật thành lập một thủ đô thứ hai, đóng vai trò trung tâm thay thế cho hoạt động của chính phủ, nhằm bảo đảm bộ máy vận hành liên tục trong trường hợp xảy ra thiên tai hoặc tình huống khẩn cấp khác.
Với hàng trăm triệu USD có thể được rót xuống, cùng cơ hội hưởng ưu đãi thuế, phát triển du lịch và hồi sinh đô thị, kế hoạch này đã tạo nên một cơn sốt trên khắp Nhật Bản. Mười ba chính quyền địa phương đã tham gia cuộc đua, trong đó có trung tâm kinh doanh Osaka, tỉnh Fukuoka ở phía nam và đảo Hokkaido ở phía bắc. Ngay cả Gunma, vùng núi yên bình với khoảng 1,9 triệu dân, cũng đã nhập cuộc.
Các thị trưởng và thống đốc tổ chức những buổi họp báo trang trọng để tuyên bố ý định tham gia. Osaka thậm chí còn tạo ra một linh vật cho chiến dịch của mình: chú “mèo vẫy khách” biết nói mang tên Nyaniwa Fukumaru.
Các ứng viên trải dài trên khắp đất nước: từ thành phố Sapporo trên đảo Hokkaido ở phía bắc, các thành phố Nagoya và Osaka ở miền trung, tới các tỉnh Fukuoka và Gunma.
Ông Masashi Kawai, chuyên viên chính sách cấp cao tại Quỹ Tokyo (Tokyo Foundation), một viện nghiên cứu chính sách, nhận xét rằng cuộc cạnh tranh mang không khí của một đại lễ hội: “Tâm lý đừng bỏ lỡ "cơ hội vàng" đã lan rộng”.
Những người ủng hộ cho rằng Nhật Bản, quốc gia thường xuyên hứng chịu động đất, bão và lũ lụt, phải chuẩn bị cho khả năng các cơ quan chính phủ ở Tokyo bị tê liệt. Còn nhóm phản đối lại coi đây là một đề xuất không cần thiết.
Chưa có mốc thời gian chính thức nào được ấn định, nhưng chính phủ dự kiến sẽ đưa ra bộ tiêu chí cho thủ đô dự phòng trong vài tháng tới.
Phòng ngừa thảm họa
Ý tưởng về một thủ đô thứ hai không phải không có tiền lệ trong lịch sử Nhật Bản. Trong thời kỳ Edo (1603–1868), Nhật Bản có hai kinh đô: Edo, sau này trở thành Tokyo, là kinh đô chính trị và hành chính, nơi Tướng quân (shogun) nắm quyền cai trị; còn Kyoto là kinh đô văn hóa và tinh thần, nơi Thiên hoàng ngự trị.
Trong những thập kỷ gần đây, mối đe dọa từ thiên tai đã khiến một số chuyên gia và chính trị gia hồi sinh ý tưởng này. Nhật Bản nằm trên “Vành đai lửa” Thái Bình Dương, chuỗi đứt gãy địa chấn hoạt động mạnh bao quanh Thái Bình Dương. Giới chuyên gia đã cảnh báo về nguy cơ xảy ra một trận “siêu động đất” tại Tokyo và các thành phố lớn khác.
Thành phố Osaka (Ảnh: Bloomberg).
Năm 2011, trận siêu động đất mạnh 9,1 độ kèm sóng thần ở vùng đông bắc Nhật Bản đã cướp đi sinh mạng của hơn 19.000 người và gây ra thảm họa hạt nhân. Trận động đất đó là lời nhắc nhở về sự mong manh của Tokyo, thành phố nằm cách tâm chấn khoảng 370 km (230 dặm) về phía tây nam.
Việc chỉ định thêm một thủ đô cũng có thể giúp phân tán dân số và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bên ngoài Tokyo. Những năm gần đây, nhiều người đã rời các vùng nông thôn để tìm việc làm và học tập ở Tokyo. Trong khi nông thôn ngày càng thưa vắng, dân số vùng đô thị Tokyo lại tiếp tục tăng, nhích lên mức 37 triệu người vào năm ngoái.
Lo ngại về chi phí
Các chuyên gia đều thừa nhận mối đe dọa mà thiên tai có thể gây ra cho bộ máy chính quyền ở Tokyo. Nhưng một số ý kiến cho rằng kế hoạch này chẳng giải quyết được bao nhiêu những rủi ro đó.
Ông Nobuo Sasaki, giáo sư danh dự Đại học Chuo ở Tokyo và cựu quan chức chính quyền Tokyo, cho rằng dự luật đã bỏ qua những yếu tố quan trọng như độ ổn định của nền đất tại các thành phố ứng viên.
“Hoàn toàn chưa rõ thủ đô thứ hai chính xác là gì, hay nên được xây dựng như thế nào,” ông nói.
Nhiều nghị sĩ lập luận rằng Osaka, ứng viên hàng đầu, không phù hợp để làm thủ đô thay thế, bởi chính thành phố này cũng dễ bị tổn thương trước động đất. Họ cũng bày tỏ lo ngại về chi phí xây dựng các công trình dự phòng làm trụ sở cho các cơ quan chính phủ.
Một số chuyên gia cho rằng thay vào đó, Nhật Bản nên tập trung củng cố khả năng phòng vệ của chính Tokyo trước động đất và các mối đe dọa khác. Theo họ, việc chỉ định một thủ đô dự phòng còn có thể làm trầm trọng thêm các vấn đề ở nông thôn Nhật Bản, khi hàng triệu người lại rời bỏ làng quê để đổ về một siêu đô thị khác.
Cuộc đua giành vị trí thứ hai
Bất chấp những ý kiến trái chiều, trong vài tuần qua, lãnh đạo các địa phương trên khắp Nhật Bản đã đua nhau giải thích vì sao vùng đất của mình xứng đáng được chọn.
Tại thành phố Nagoya, Thị trưởng Ichiro Hirosawa hồi tháng trước đã bỏ qua một lễ hội nhảy múa theo kế hoạch để tổ chức họp báo quảng bá cho thành phố. Ông cho biết Nagoya sẽ đề cao thế mạnh sản xuất công nghiệp của mình và “làm tất cả những gì có thể để chinh phục cả nước”.
Chính quyền tỉnh Hokkaido ở phía bắc và thủ phủ Sapporo đã lập các tổ công tác chuyên trách nhằm giành quy chế thủ đô thứ hai. Họ nhấn mạnh lợi thế nằm cách xa rãnh Nankai, vùng địa chấn hoạt động mạnh ngoài khơi miền nam Nhật Bản.
Ông Kawai, chuyên gia chính sách nói trên, cho rằng khó có thể lặp lại thành công của Tokyo. Thay vào đó, các địa phương nên tập trung tìm ra những cách làm sáng tạo để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nhằm bù đắp cho tình trạng dân số suy giảm.
“Nếu không có cách tiếp cận đó,” ông nói, “sáng kiến thủ đô thứ hai sẽ mang lại trăm điều hại mà chẳng được một điều lợi”.
(Theo The New York Times)