Sâu khoảng 24 m dưới những con phố nhộn nhịp của khu Manhattan, New York, là một kho chứa đặc biệt, nơi hơn nửa triệu thỏi vàng được xếp sau những lớp cửa thép nặng hàng chục tấn. Những thỏi vàng này thuộc về các chính phủ, ngân hàng trung ương và tổ chức quốc tế, tích lũy tại đây qua nhiều thập kỷ.
Đằng sau những cánh cửa thép là quy trình kiểm soát từng thỏi vàng, từ lúc đưa xuống tầng hầm cho đến khi được lấy ra hoặc chuyển quyền sở hữu. Lịch sử và cách vận hành của kho cũng cho thấy vì sao cơ sở này cho đến nay vẫn là nơi lưu trữ vàng lớn nhất của thế giới.
Lối vào kho dự trữ vàng tại Fed New York. Ảnh: Federal Reserve Bank of New York
Kho vàng được xây dựng cùng trụ sở Cục dự trữ Liên bang New York (Fed New York) vào đầu những năm 1920. Vị trí này không chỉ thuận tiện cho việc lưu ký, mà còn có lợi thế tự nhiên là nằm trực tiếp trên nền đá gốc đảo Manhattan. Nền móng vững chắc giúp công trình có thể chịu sức nặng khổng lồ của lượng vàng.
Trong thời kỳ của hệ thống Bretton Woods, thiết lập năm 1944, vàng đóng vai trò nền tảng của tiền tệ quốc tế và USD được neo với vàng ở mức 35 USD mỗi ounce. Các quốc gia xuất khẩu bắt đầu tích lũy lượng lớn vàng dự trữ, trong đó nhiều nước chọn gửi vàng tại New York.
Lượng vàng tại kho tiếp tục tăng và đạt đỉnh vào năm 1973, khoảng hai năm sau khi tổng thống Mỹ Richard Nixon chấm dứt cơ chế cho phép các chính phủ nước ngoài đổi USD lấy vàng, kết thúc thời kỳ Bretton Woods. Lúc này, kho chứa hơn 12.000 tấn vàng.
Hoạt động gửi và rút vàng giảm dần trong những năm tiếp theo, nhưng Fed New York vẫn giữ vị trí đặc biệt trong hệ thống tài chính quốc tế. Đến năm 2024, Fed New York có khoảng 507.000 thỏi vàng với tổng trọng lượng 6.331 tấn, là nơi lưu trữ vàng lớn nhất mà thế giới biết đến.
Fed New York đóng vai trò lưu ký, thay mặt các chủ tài khoản, gồm chính phủ Mỹ, ngân hàng trung ương nước ngoài và một số tổ chức quốc tế. Cá nhân và doanh nghiệp tư nhân không được gửi vàng tại đây.
Một thỏi vàng khi vào kho phải trải qua quy trình kiểm tra chặt chẽ, trong đó có cân và đối chiếu thông tin trên bề mặt, như cơ sở tinh luyện và độ tinh khiết. Với những thỏi đúc tại Mỹ trước năm 1986, hình dáng còn có thể tiết lộ nơi sản xuất. Thỏi từ Denver có cạnh bo tròn, thỏi từ San Francisco có góc bo tròn, trong khi thỏi từ New York có cạnh vuông.
Việc kiểm tra này đặc biệt quan trọng bởi Fed New York không xem vàng là tài sản có thể thay thế cho nhau. Khi chủ tài khoản rút vàng, ngân hàng phải trả lại đúng những thỏi đã được gửi vào, thay vì lấy thỏi khác tương đương.
Sau khi hoàn tất xác minh, vàng được đưa vào một trong 122 khoang của kho. Mỗi khoang dành cho một chủ tài khoản riêng, nhờ đó vàng của các quốc gia và tổ chức không bị trộn lẫn. Các khoang chỉ ghi số thay vì đặt tên để bảo vệ danh tính chủ tài khoản. Trên cửa mỗi khoang có ba ổ khóa, trong đó có hai khóa mã số.
Fed New York thu phí đối với các hoạt động như đưa vàng vào hoặc lấy vàng ra khỏi kho, chuyển quyền sở hữu giữa các khoang. Riêng việc lưu trữ không bị tính phí.
Về hệ thống an ninh, kho chỉ có một lối vào được bảo vệ bởi khối trụ thép nặng 90 tấn, cao khoảng 2,7 m. Khối trụ nằm trong khung thép và bê tông nặng 140 tấn. Khi đóng lại, hệ thống tạo thành lớp bịt kín, 4 thanh thép sẽ đưa vào các lỗ trên khối trụ kích hoạt khóa hẹn giờ, giữ cửa đóng đến ngày làm việc tiếp theo.
Bao quanh kho là những bức tường bê tông cốt thép dày, cùng hệ thống camera giám sát hoạt động bên trong và bên ngoài suốt ngày đêm. Các cảm biến chuyển động cũng kích hoạt khi kho đóng cửa.
Việc di chuyển vàng hoặc mở cửa khoang đòi hỏi tối thiểu ba người, gồm hai nhân viên kho vàng và một nhân viên kiểm toán nội bộ. Quy định này áp dụng ngay cả với những công việc đơn giản như thay bóng đèn.
Toàn bộ khu vực còn nằm dưới sự bảo vệ của hệ thống an ninh tòa nhà và lực lượng an ninh của Fed. Chủ tịch Fed New York William Dudley hồi tháng 3/2017 nói rằng cảnh đột nhập kho vàng bằng cách khoan xuyên từ đường hầm tàu điện ngầm trong phim Die Hard With a Vengeance năm 1995 "là điều viễn tưởng".
Fed New York có tổ chức các chuyến tham quan kho vàng. Một hướng dẫn viên từng tiết lộ các thông tin như trong kho có đủ oxy để một người sống sót trong 72 giờ nếu chẳng may bị mắc kẹt, nhân viên kho mang giày bảo vệ để giảm nguy cơ chấn thương nếu làm rơi thỏi vàng.
Bên cạnh vàng của nước ngoài, kho vàng dưới lòng Manhattan còn lưu giữ khoảng 5% lượng vàng dự trữ của Mỹ. Theo Cục Đúc tiền Mỹ, số vàng này được định giá theo mức giá luật định 42,22 USD mỗi ounce. Chính phủ Mỹ cất giữ phần còn lại tại Denver, Fort Knox, bang Kentucky và West Point, New York.
Vàng lưu trữ tại Fed New York. Ảnh: Federal Reserve Bank of New York
Việc Fed New York không công khai thông tin cụ thể về các khoang chứa vàng đã tạo điều kiện cho nhiều giả thuyết xuất hiện. Khách tham quan kho chỉ được nhìn một phần vàng trưng bày và không thể kiểm tra trực tiếp từng thỏi.
"Những gì bạn nhìn thấy chỉ là hàng vàng phía trước", James Turk, đồng sáng lập Goldmoney, một đơn vị lưu ký vàng, nói. "Không có cách nào biết được khoang sâu đến đâu hay có bao nhiêu hàng bên trong".
Một câu hỏi khác xoay quanh độ tinh khiết của vàng. Ông Turk nói trong giới kinh doanh vàng tồn tại những nghi vấn về thành phần các thỏi vàng trong kho, cho rằng chúng có thể là vonfram được mạ vàng, bởi hai kim loại có trọng lượng riêng gần tương đương.
Cục Đúc tiền Mỹ và Văn phòng Tổng thanh tra Bộ Tài chính Mỹ năm 2012 từng kiểm định chất lượng vàng trong kho, gửi 367 mẫu tới một phòng thí nghiệm độc lập. Hầu hết các mẫu đều có độ tinh khiết gần như đúng với tiêu chuẩn của chính phủ, với sai số không quá 0,13% và trong giới hạn cho phép.
Một phát ngôn viên Cục Đúc tiền Mỹ cho biết kể từ đó, các cuộc kiểm toán thường niên của chính phủ đối với kho vàng chỉ kiểm tra ổ khóa và niêm phong tại các khoang chứa, nhằm xác định chúng có bị can thiệp hay không.
Như Tâm (Theo Fed New York, WSJ, CMI)