Từ những tàu lá cọ mộc mạc nên hình nên dáng chiếc nón hoàn chỉnh, nghề truyền thống ở Đào Khê (Ninh Bình) vẫn luôn được nâng niu qua đôi tay khéo léo, cần mẫn của các nghệ nhân. Thế nhưng giữa thị trường ngày càng rộng mở và biến động, làm sao để sản phẩm quê hương giữ vững chỗ đứng và chạm đến người tiêu dùng hiện đại?
Trăn trở trước câu hỏi đó, Tạ Văn Thủ - một chàng trai trẻ sinh ra và lớn lên từ làng nghề - đã mạnh dạn đưa nón lá lên nền tảng TikTok Shop, mang theo kỳ vọng kết nối giá trị cổ truyền với nhịp sống số.
Quy trình chế tác thủ công tỉ mỉ
Tồn tại qua bao thế hệ, làng nghề nón lá Đào Khê đã trở thành một phần trong đời sống của người dân xã Nghĩa Hưng, Ninh Bình. Đến nay, gần 70% hộ gia đình trong làng vẫn gắn bó với nghề làm nón, lưu giữ nét đẹp lao động thủ công của vùng quê Bắc Bộ.
Để chuẩn bị nguyên liệu, người thợ Đào Khê tìm mua lá cọ, chọn tre làm vành cho một ngày làm nón mới. Lá được lựa kỹ, phơi qua vài nắng rồi vuốt phẳng; tre phải có độ già vừa đủ để khi uốn vẫn giữ được dáng tròn đều. Từ khâu chọn nguyên liệu, sự cẩn trọng đã trở thành điều không thể thiếu để làm nên một chiếc nón bền đẹp.
Trong các công đoạn, làm vành là khâu đòi hỏi đôi tay khéo léo và sự chính xác. Từng thanh tre được vót đều, uốn thành những vòng tròn cân đối. Mỗi chiếc nón có 16 vành, xếp nối tiếp theo khuôn để định hình dáng nón.
Khi khung đã thành hình, người thợ nhẹ nhàng đặt từng lớp lá, căn chỉnh ngay ngắn rồi khâu cố định. Những mũi kim nối tiếp nhau, đều đặn và chắc tay, giữ cho các lớp lá liền khít mà không làm mất đi vẻ mềm mại của chiếc nón.
Một chiếc nón thường mất khoảng 4-6 giờ để hoàn thiện. Qua từng công đoạn, sự tỉ mỉ của người thợ được gửi vào dáng nón tròn đều, đường khâu kín đáo và bề mặt phẳng mịn - những chi tiết nhỏ làm nên vẻ duyên dáng của sản phẩm làng nghề.
Trước đây, nón lá Đào Khê thường được bán qua các đầu mối thu mua, cửa hàng và khách quen. Cách tiêu thụ này đã duy trì qua nhiều năm, song phạm vi tiếp cận vẫn còn hạn chế, nhất là khi thói quen và nhu cầu của người tiêu dùng dần thay đổi.
Với giá bán khoảng 50.000-200.000 đồng mỗi chiếc trong khi mất 4-6 giờ để hoàn thiện, công sức bỏ ra chỉ có thể mang lại thu nhập khi nón được tiêu thụ đều đặn. Nếu vẫn phụ thuộc vào những kênh bán hàng quen thuộc, việc mở rộng thị trường sẽ không dễ dàng.
Quyết định đưa nón lá Đào Khê lên "chợ số"
Có những chiếc nón rời làng, theo chân người khách đến một miền đất xa. Nhưng cũng có những chiếc nón nằm lại trong góc nhà, lặng lẽ như chính những người thợ đã dành cả đời cúi mình bên vành tre, lá trắng. Giữa thị trường đổi thay từng ngày, Tạ Văn Thủ trăn trở tìm lời giải cho câu hỏi: làm thế nào để chiếc nón quê mình có thể đi xa hơn?
Anh nhận ra rằng nếu chỉ dựa vào những cách bán hàng truyền thống, sản phẩm sẽ khó tiếp cận những nhóm khách hàng chưa từng biết đến làng nghề. Trong khi người mua ngày nay có thể tìm kiếm và lựa chọn sản phẩm ngay trên các nền tảng trực tuyến.
Với Thủ, đưa nón lá lên sàn thương mại điện tử là cách để thay đổi phương thức tiêu thụ, chủ động tìm đầu ra thay vì chờ thương lái tìm đến. Đây là cơ hội bán hàng, học hỏi cách kinh doanh mới và cải thiện thu nhập.
Đầu năm 2025, Thủ lập kênh TikTok “Nón lá Đào Khê” bắt đầu giới thiệu sản phẩm làng nghề đến khách hàng trên nền tảng trực tuyến. Chia sẻ về quyết định đưa nón lá lên TikTok Shop, anh cho biết: “Tôi chọn nền tảng này vì có thể vừa giới thiệu sản phẩm bằng video, vừa bán hàng trực tiếp, livestream trên cùng một kênh.”
Thay vì chỉ nhìn thấy một chiếc nón thành phẩm, người xem còn có thể theo dõi quá trình người thợ lựa lá, khâu nón hay trang trí từng họa tiết. Hình ảnh trực quan giúp sản phẩm được giới thiệu cụ thể hơn, để khách hàng hiểu được công sức làm nghề và có thêm cơ sở lựa chọn trước khi mua.
Những ngày đầu, khó khăn không chỉ nằm ở việc làm quen với một nền tảng bán hàng mới, mà còn ở cách khiến chiếc nón lá vốn quen thuộc trở nên đủ hấp dẫn giữa vô vàn sản phẩm trên thị trường trực tuyến. Từ đăng tải sản phẩm, quay video đến xử lý đơn hàng và chăm sóc khách hàng, Thủ đều phải tự tìm tòi, học hỏi.
Với mặt hàng thủ công có giá trị nằm trong từng công đoạn chế tác, làm sao để người mua nhận ra sự khác biệt của sản phẩm qua màn hình điện thoại cũng là điều anh phải tính toán.
Anh lựa chọn khai thác những hình ảnh chân thực về quá trình làm nón, từ công đoạn khâu lá tỉ mỉ của người thợ đến những họa tiết được vẽ thủ công trên từng sản phẩm. Những thước phim vừa giới thiệu vẻ đẹp của chiếc nón thành phẩm, vừa làm nổi bật kỹ thuật chế tác và sự khéo léo được tích lũy qua nhiều năm gắn bó với nghề.
Khó khăn lớn hơn nằm ở việc duy trì lượng đơn hàng ổn định. “Có thời điểm tôi nhận được hơn 1.000 đơn TikTok Shop mỗi ngày, thậm chí có ngày cao hơn,” anh chia sẻ. Nhưng lượng đơn vẫn biến động, có ngày tăng cao, có ngày giảm xuống.
Để thích ứng, anh tiếp tục cải thiện nội dung video, chú trọng cách giới thiệu kiểu dáng, chất liệu và công dụng của từng loại nón. Anh cũng quan tâm hơn đến chất lượng sản phẩm, khâu đóng gói, giao hàng và phản hồi khách hàng.
Thay vì chỉ tập trung vào số lượng đơn bán ra, Thủ hiểu rằng trải nghiệm mua hàng và sự hài lòng của khách mới là yếu tố cần được duy trì nếu muốn kinh doanh lâu dài.
Nón lá được làm thủ công, nên tiến độ sản xuất còn phụ thuộc vào thời tiết, quá trình phơi lá, sấy lá và sức làm của người thợ. Khi đơn hàng tăng đột biến, người bán phải tính toán lượng hàng dự phòng để vừa đáp ứng nhu cầu khách hàng.
Thủ cho biết anh thường làm việc với các hộ gia đình theo đơn hàng tuần hoặc tháng, duy trì lượng hàng dự phòng khoảng 15-20%. Nếu sản phẩm chưa kịp hoàn thành, anh sẽ chủ động thông báo, giải thích tình hình với khách hàng.
Chia sẻ với phóng viên, Thủ cho biết: “Tôi nhận thêm các mẫu thiết kế theo yêu cầu của khách hàng, có thể là hình ảnh, họa tiết hoặc nội dung riêng. Ngoài ra, tôi cũng mở rộng thêm các dòng nón vẽ nghệ thuật, nón in logo để đa dạng hóa sản phẩm, đáp ứng nhu cầu của nhiều nhóm khách hàng khác nhau.”
Từ sản phẩm phục vụ nhu cầu sử dụng hằng ngày, nón lá Đào Khê được sáng tạo mang tính cá nhân hóa, dấu ấn riêng, đáp ứng đa dạng mục đích như: làm quà lưu niệm, trang trí hay quảng bá thương hiệu.
Việc mở rộng mẫu mã và công năng giúp sản phẩm tiếp cận nhiều phân khúc khách hàng, tạo thêm hướng tiêu thụ cho làng nghề trong bối cảnh thị trường ngày càng đa dạng. Anh hy vọng cách làm này giúp chiếc nón lá không chỉ có giá trị sử dụng mà còn có giá trị thẩm mỹ và quảng bá văn hóa Việt Nam.
Những thay đổi trong cách kinh doanh của Tạ Văn Thủ cho thấy nỗ lực tìm kiếm hướng phát triển phù hợp cho nón lá Đào Khê.
Đưa nón đi xa, giữ nghề ở lại
Sau hơn một năm phát triển hoạt động kinh doanh trên nền tảng trực tuyến, hành trình của chàng trai trẻ Tạ Văn Thủ vẫn đang tiếp tục với những cơ hội và thách thức mới. Anh từng bước xây dựng thêm nguồn thu từ việc bán nón lá, chủ động hơn trong việc trang trải chi phí kinh doanh và cuộc sống cá nhân.
Kênh bán hàng mới cũng mở thêm cơ hội tiêu thụ sản phẩm cho các hộ làm nón tại Đào Khê. Người thợ có thêm việc làm, tăng nguồn thu từ nghề thủ công, từng bước cải thiện điều kiện sinh hoạt và giảm bớt nỗi lo về đầu ra.
Dù hiệu quả kinh tế còn phụ thuộc vào lượng đơn hàng từng thời điểm, việc tiếp cận thêm khách hàng qua nền tảng trực tuyến đã tạo thêm cơ sở để người làm nghề duy trì sản xuất, hướng tới cuộc sống ổn định hơn.
Thủ hiểu rằng, chiếc nón muốn đi xa không thể chỉ dựa vào đôi tay người thợ, mà còn cần những người biết kể câu chuyện phía sau nó. “Người thợ tạo ra chiếc nón, còn người bán thì giúp chiếc nón tìm đúng người trân trọng nó và bán nó với mức giá tương xứng,” anh chia sẻ.
Một đơn hàng có thể chưa làm nên đổi thay lớn lao cho cả làng nghề, nhưng với người thợ, đó là thêm một khoản thu nhập, thêm một niềm vui sau những giờ miệt mài bên vành nón.
Mỗi chiếc nón đến tay khách hàng là một minh chứng sống động rằng sản phẩm truyền thống chưa bao giờ mất đi chỗ đứng trong nhịp sống hôm nay. Để cho dù cuộc sống có đổi thay, dưới hiên nhà của người làng Đào Khê vẫn luôn có những nghệ nhân miệt mài với từng đường kim mũi chỉ, lặng thầm gìn giữ và tiếp nối một nét nghề đã gắn bó qua bao thế hệ./.
(Vietnam+)