1. Các sự kiện trọng tâm của Đại hội đồng Liên hợp quốc là Tuần lễ Cấp cao và Phiên thảo luận chung cấp cao (diễn ra từ ngày 22-26/9 và ngày 28/9), quy tụ nguyên thủ, người đứng đầu Chính phủ cùng đại diện cấp cao của 193 quốc gia thành viên.
Chủ đề của khóa họp - “Khôi phục niềm tin, quản trị chuyển đổi: Một Liên hợp quốc hành động vì tất cả mọi người” - phản ánh chính xác thực trạng thế giới hiện tại: Khủng hoảng không còn là hiện tượng nhất thời mà đang dần trở thành trạng thái thường trực. Trạng thái ấy được biểu đạt ở nhiều hình thái: Xung đột kéo dài từ châu Âu đến Trung Đông và châu Phi; cạnh tranh giữa các nước lớn làm thu hẹp không gian hợp tác; những nguyên tắc từng được xem là nền tảng của trật tự quốc tế bị áp dụng thiếu nhất quán, làm xói mòn niềm tin. Trong khi đó, những thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, bất bình đẳng, khủng hoảng nợ, di cư, trí tuệ nhân tạo (AI) hay tội phạm xuyên quốc gia tiếp tục vượt khỏi khả năng xử lý riêng lẻ của từng quốc gia.
Hơn thế, chính cơ cấu hoạt động của Liên hợp quốc cũng đối mặt yêu cầu cải tổ mạnh mẽ từ thực tế, nhằm đáp ứng lời hiệu triệu trong phát biểu khai mạc của tân Chủ tịch Đại hội đồng Liên hợp quốc Khalil Rahman: “Niềm tin sẽ được gây dựng thông qua những quyết định chúng ta đưa ra, những cam kết chúng ta thực hiện và trên hết, những kết quả chúng ta mang lại cho người dân mà chúng ta phục vụ”.
2. Gắn liền với tiến trình cải tổ, Liên hợp quốc cũng đang tiến hành những nỗ lực tìm kiếm người kế nhiệm Tổng Thư ký hiện tại - ông Antonio Guterres, để tiến hành chuyển giao vào tháng 1/2027. Người được lựa chọn sẽ phải giành được ít nhất 9 phiếu ủng hộ từ 15 thành viên Hội đồng Bảo an, đồng thời không bị bất kỳ thành viên thường trực nào (Mỹ, Nga, Trung Quốc, Anh và Pháp) phủ quyết.
Theo tờ The Guardian, qua ba vòng bỏ phiếu kín, một ứng viên dẫn đầu với ưu thế áp đảo vẫn chưa lộ diện. Song, kết cục cuộc đua lại rất có thể sẽ được quyết định bởi sự thỏa hiệp giữa các cường quốc, nhất là Mỹ và Trung Quốc. Thí dụ, Washington có thể phải chấp nhận một ứng viên được Bắc Kinh ủng hộ, và ngược lại.
Không chỉ vậy, do tiến trình lựa chọn lần này được mở rộng thông qua các cuộc đối thoại khu vực và toàn cầu, một số yếu tố cũng lần đầu được cân nhắc, như tính đại diện cho khu vực, hoặc đại diện cho giới. Đây là những điều được Tuyên bố chung Hội nghị thượng đỉnh BRICS 2026 vừa qua nhấn mạnh: Chưa từng có người phụ nữ nào được bầu làm Tổng Thư ký Liên hợp quốc; và trong lịch sử vị trí này, sự hiện diện của các khu vực Mỹ Latin Caribe, châu Phi hay châu Á đều tương đối hạn chế.
3. Trong một diễn biến khác bên lề Đại hội đồng Liên hợp quốc, Bộ trưởng Ngoại giao Iran Seyyed Abbas Araghchi đến Mỹ với tuyên bố: “Mục tiêu quan trọng nhất của chúng tôi là xuất hiện trên một diễn đàn quốc tế lớn để bảo vệ chính nghĩa, các quyền và lợi ích của người dân Iran”, “trong một tình thế mà trên thực tế vẫn tiếp diễn như tình trạng chiến tranh”.
Trên bình diện kinh tế, việc Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) tăng lãi suất thêm 0,25 điểm phần trăm, đồng thời tiếp tục để ngỏ khả năng thắt chặt chính sách tiền tệ nhằm đối phó lạm phát cũng đang gây khó khăn cho giới hoạch định chính sách quốc tế.
Chưa kể, Công ty OpenAI (nhà sản xuất ChatGPT) đề xuất: Nước Mỹ cần phải đứng đầu một liên minh quốc tế nhằm đánh giá năng lực và rủi ro của các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI), trong bối cảnh lo ngại về khả năng con người mất quyền kiểm soát công nghệ này ngày càng gia tăng, theo Reuters. Song song, Mỹ và Trung Quốc (hai quốc gia phát triển AI hàng đầu thế giới) cũng cần thiết lập các kênh liên lạc an toàn, nhằm chia sẻ thông tin về những mối đe dọa tiềm tàng.
ĐÔNG PHONG