“Ông kỹ sư” trên đồng ruộng châu Phi

Ở xã Láng Biển, huyện Tháp Mười, tỉnh Đồng Tháp, Phạm Thanh Liêm, một nông dân chỉ học hết lớp 6, đã tự chế máy sạ lúa theo hàng chạy bon bon trên ruộng. Sinh năm 1973, anh mê cơ khí từ nhỏ, rồi gom góp vốn mở xưởng sửa máy nông cụ sau khi lập gia đình. Những chiếc máy xới, máy cày trục trặc khi vào tay anh thường nhanh chóng hoạt động trở lại, tạo nền tảng cho hành trình biến ý tưởng thành máy móc hữu ích. Bước ngoặt đầu tiên đến khi anh dành bốn năm cải tiến máy gặt đập liên hợp có nguồn gốc Trung Quốc, vốn nặng nề, dễ lún ruộng và thường xuyên hỏng hóc. Máy nguyên bản còn để lúa suốt ra bị sống, khiến rơm mắc kẹt bên trong, trong khi phụ tùng thay thế đắt đỏ làm nông dân càng thêm ngán ngẩm. Anh Liêm làm máy nhẹ hơn, vận hành êm hơn, không còn lún ruộng, cho hạt lúa sạch và hạn chế tình trạng rơm bị kẹt. Kết quả khiến bà con thích thú, liên tục đặt mua, nhưng người thợ cơ khí miệt vườn vẫn chưa thấy đủ vì nhiều công đoạn đồng áng còn phụ thuộc vào sức người. Bón phân, gieo sạ, xịt thuốc vừa tốn thời gian, vừa đòi hỏi nhân công, lại làm chi phí sản xuất tăng lên đáng kể. Một lần, một nông dân mang tới chiếc máy sạ hàng bị gãy gọng, than rằng bộ phận tự xoay chỉ đựng lúa, còn người sử dụng vẫn phải còng lưng kéo máy trên ruộng. Lời than ấy khiến anh Liêm suy nghĩ về một thiết bị đúng nghĩa, cho phép nông dân ngồi phía trên, cầm lái điều khiển và sạ lúa liên tục theo hướng máy di chuyển. Ý tưởng máy sạ tự hành dần hình thành, đáp ứng mong muốn thay sức người bằng cơ giới hóa trong một khâu vốn rất vất vả. Khi nghe tiếng anh nói về những cải tiến này, GS.TS Võ Tòng Xuân mời anh tham gia dự án “Giúp nông dân châu Phi trồng lúa” với vai trò tư vấn kỹ thuật. Anh Liêm ngần ngại vì chỉ học đến lớp 6, cho rằng công việc tư vấn nên dành cho những kỹ sư có bằng cấp và chuyên môn bài bản. GS.TS Võ Tòng Xuân động viên rằng người không có bằng nhưng làm được việc của kỹ sư vẫn đáng tin cậy hơn người chỉ có giấy chứng nhận. Cuối năm 2009, anh cùng thầy Xuân sang Mozambique, tư vấn cho đối tác về máy nông nghiệp và cách đưa thiết bị phù hợp vào sản xuất lúa. Tại Mozambique, đối tác giới thiệu những chiếc máy cày John Deere đồ sộ, nặng như trâu mộng, rồi đề nghị anh cải tiến bằng cách thay bánh cao su bằng bánh lồng như cách sử dụng phổ biến ở Việt Nam. Anh từ chối vì nhận thấy trọng lượng máy quá lớn, đồng thời mô tả cho ông Nuno Unige, giám đốc Công ty LAP/Ubuntu, các loại máy sạ và máy gặt đập liên hợp do mình cải tiến. Bán tín bán nghi, ông Nuno bay sang Việt Nam, tìm đến tận xã Láng Biển để tận mắt kiểm chứng năng lực của người thợ nông dân. Xưởng cơ khí rộng khoảng 50m2, chỉ có vài máy tiện, máy hàn nhỏ, ban đầu khiến ông Nuno thất vọng vì vẻ ngoài quá đơn sơ so với những thiết bị công nghiệp đắt tiền. Tuy nhiên, ra đến ruộng, ông chứng kiến máy sạ Thanh Liêm chạy khỏe, gieo lúa đều tăm tắp, còn máy gặt đập liên hợp vừa cắt lúa phía trước vừa suốt lúa phía sau. Máy vẫn làm việc trên cả ruộng lúa sập, lúa ngã, khiến vị giám đốc thay đổi quyết định và lập tức đặt mua năm máy sạ cùng năm máy gặt đập liên hợp. Không chỉ mua máy, ông Nuno còn đề nghị anh Liêm cử người sang Mozambique chuyển giao công nghệ, hướng dẫn sử dụng thiết bị và hỗ trợ kỹ thuật trồng lúa. Anh chọn năm “nông dân sản xuất giỏi” sang huấn luyện cho nông dân và thợ địa phương, những người được gọi thân mật là “ông kỹ sư” dù không ai có bằng cấp chuyên ngành. Sau Mozambique, đại diện ngành nông nghiệp Sudan, khi đó chưa tách nước, tiếp tục đặt mua 10 máy gặt đập liên hợp, còn anh Liêm phải tính cả chuyện đưa phụ tùng sang vì phía Mozambique từng phải bay hàng nghìn cây số về Việt Nam chỉ để mua hai chiếc bạc đạn.