Pháo đài Donetsk và trận tuyến quyết định

Việc đưa những vị tướng trưởng thành từ chiến trường lên nắm các vị trí then chốt không chỉ là thay người, mà còn là nỗ lực thay đổi cách tiến hành chiến tranh. Thành bại của cuộc chuyển giao này có thể tác động trực tiếp tới khả năng Ukraine giữ “vành đai pháo đài” Donetsk, vị thế của Kiev trên bàn đàm phán trong năm tới.

“Vành đai pháo đài” trước sức ép từ hai đầu

Ngày 26/8, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky có mặt tại mặt trận miền Đông và công bố một quyết định đáng chú ý: hai cụm lực lượng được tổ chức lại tại Donetsk sẽ lần lượt do tướng Andrii Biletskyi, Tư lệnh Quân đoàn 3 và tướng Denys Prokopenko, Tư lệnh Quân đoàn Azov số 1 thuộc Vệ binh Quốc gia, chỉ huy.

Hãng Reuters nhận định, đây là hai trong số những chỉ huy chiến trường nổi bật nhất của Ukraine, đại diện cho thế hệ sĩ quan trưởng thành qua hơn một thập niên chiến tranh từ năm 2014.

Quyết định ấy cho thấy Donetsk đang trở thành tâm điểm của bài toán quân sự mà Kiev buộc phải giải quyết. Nga hiện gây sức ép từ cả phía nam lẫn phía đông đối với cụm đô thị Kostiantynivka - Druzhkivka - Kramatorsk - Sloviansk, thường được giới quân sự phương Tây gọi là “vành đai pháo đài”. Khác với một công sự đơn lẻ, đây là hệ thống đô thị, đường sá, khu công nghiệp, địa hình và các tuyến phòng thủ nối tiếp nhau đã được Ukraine gia cố trong nhiều năm.

Pokrovsk từng là một trung tâm hậu cần hết sức quan trọng của Kiev, nhưng không nên đồng nhất nó với phần lõi của “vành đai pháo đài” hiện nay. Sau khi Nga giành Pokrovsk hồi cuối năm 2025, trọng tâm chiến dịch của Moscow ngày càng dịch về phía bắc, hướng vào chuỗi đô thị từ Kostiantynivka tới Sloviansk. Trang tin Al Jazeera đánh giá việc mất Pokrovsk đã mở rộng không gian tác chiến của Nga về phía Dnipropetrovsk và tạo điều kiện để Moscow tập trung hơn vào những thành trì còn lại của Ukraine ở Donetsk.

Cửa ngõ phía nam của tuyến phòng thủ này là Kostiantynivka. Từ cuối tháng 6 quân Nga đã sử dụng những toán bộ binh nhỏ thâm nhập vào thành phố thay vì lặp lại các mũi đột kích cơ giới quy mô lớn vốn gây tổn thất nặng trong những năm đầu chiến tranh. Lợi thế về nhân lực cho phép Nga duy trì sức ép, dù các cuộc tập kích tầm trung của Ukraine đã gây khó khăn đáng kể cho hậu cần của Nga. Emil Kastehelmi, chuyên gia của nhóm phân tích Black Bird tại Phần Lan, nhận xét các đòn đánh hậu phương của Ukraine chưa đủ mạnh để buộc Nga phải đình chỉ tiến công.

Tình hình tại Kostiantynivka đồng thời cho thấy mức độ phức tạp của chiến tranh thông tin. Nga từng tuyên bố kiểm soát thành phố từ đầu tháng 7, trong khi Ukraine bác bỏ thông tin trên. Đến ngày 26/8, Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) của Mỹ đánh giá quân Nga đã thâm nhập sâu vào nhiều khu vực, nhưng lực lượng Ukraine vẫn giữ vị trí ở phía bắc và tây bắc thành phố; những đơn vị chủ lực Nga cũng chưa kiểm soát hoàn chỉnh toàn bộ địa bàn mà các toán xung kích đã luồn vào. Vì vậy, nói Kostiantynivka đã hoàn toàn thất thủ là quá sớm.

Từ góc nhìn của Nga, đây lại là mắt xích có ý nghĩa đặc biệt. Hãng thông tấn TASS ngày 1/8 dẫn các nguồn an ninh Nga coi Kostiantynivka là một trung tâm hậu cần trên trục Druzhkivka - Kramatorsk - Sloviansk. Truyền thông Nga cũng nhìn việc mở được hướng tiến công từ khu vực Chasiv Yar như điều kiện để tăng sức ép lên toàn bộ cụm đô thị phía bắc Donetsk.

Điểm đáng chú ý hơn nằm ở cách Nga đang chuẩn bị cho trận đánh tiếp theo. Theo ISW, Moscow tiến hành chiến dịch “đánh phá hậu phương chiến thuật” nhằm làm suy yếu đường tiếp tế, cầu, đường sắt và các tuyến giao thông trước khi bộ binh tiến vào. UAV, tên lửa, pháo phản lực và đặc biệt là bom lượn FAB được sử dụng với mật độ ngày càng cao quanh Kramatorsk và Sloviansk. Mục tiêu không chỉ là phá công sự mà còn biến môi trường đô thị thành đống đổ nát, tạo chỗ ẩn náu cho các nhóm bộ binh nhỏ luồn sâu.

Sức ép đang trở nên hữu hình từng ngày. Trung tâm Nghiên cứu Phương Đông (OSW) của Ba Lan cho biết Sloviansk được chính quyền Donetsk đưa vào danh sách khu vực có hoạt động chiến sự từ ngày 21/8, sau những đợt oanh kích mạnh và các bước tiến của quân Nga ở phía đông.

Ngày 25/8, báo Deutsche Welle (Đức) đưa tin, ít nhất 24 người bị thương trong các đợt ném bom có điều khiển nhằm vào Kramatorsk. Sang ngày 26/8, ISW ghi nhận Nga sử dụng cả bom lượn và pháo phản lực tầm xa nhằm vào Sloviansk. Nhưng “nguy cấp” chưa đồng nghĩa với “sụp đổ”. ISW cho rằng ngay cả trong trường hợp Nga kiểm soát hoàn toàn Kostiantynivka, cũng chưa tự động tạo ra đột phá chiến dịch nhanh chóng vào Kramatorsk và Sloviansk.

Nga vẫn phải vượt qua thêm các địa bàn, tuyến sông, đường tiếp tế và khu vực đô thị được phòng thủ chiều sâu. Bài toán của Nga, vì thế, vẫn là biến ưu thế tiêu hao thành một bước ngoặt tác chiến, điều Nga đã nhiều lần gặp khó khăn trong 4 năm rưỡi chiến tranh.

Thế hệ tướng lĩnh mới và cuộc cách mạng trong cách chỉ huy

Chính trong bối cảnh đó, ngày 21/7, Tổng thống Zelensky quyết định thay Tổng tư lệnh Oleksandr Syrskyi, 60 tuổi, bằng Thiếu tướng Mykhailo Drapatyi, 43 tuổi. Bộ Quốc phòng Ukraine xác nhận, ông Drapatyi chính thức đảm nhiệm chức Tổng tư lệnh ngày 22/7. Hãng Reuters gọi đây là cuộc cải tổ lãnh đạo quân đội lớn nhất của Ukraine kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện tháng 2/2022.

Xu hướng chuyển giao thế hệ trong quân đội Ukraine là rất rõ. Cùng với tướng Drapatyi, Thiếu tướng Ihor Skybiuk được đưa lên làm Tổng tham mưu trưởng; những sĩ quan chiến trường như Biletskyi, Prokopenko, Emil Ishkulov được trao trách nhiệm lớn hơn tại các khu vực then chốt. Financial Times đánh giá việc thay cả Tổng tư lệnh và Tổng tham mưu trưởng phản ánh mong muốn đưa một thế hệ chỉ huy trẻ hơn, trưởng thành trực tiếp trong cuộc chiến hiện đại, vào trung tâm bộ máy quân sự.

Tướng Drapatyi là biểu tượng rõ nhất cho sự chuyển đổi đó. Ông đã chiến đấu từ năm 2014, từng chỉ huy đơn vị thoát khỏi vòng vây, đảm nhiệm nhiều khu vực nguy cấp và được giao ổn định mặt trận Kharkov sau cuộc tiến công của Nga năm 2024. Sau đó, ông trở thành tư lệnh lục quân trẻ nhất trong lịch sử Ukraine. Hãng Reuters cho biết trên cương vị này, tướng Drapatyi tìm cách cải tổ tuyển quân, huấn luyện và khuyến khích quyền chủ động của cấp chỉ huy tiền tuyến - một cách tiếp cận khác với mô hình chỉ huy tập trung vốn có nguồn gốc từ truyền thống quân sự Liên Xô.

Một chi tiết tạo nên uy tín của tướng Drapatyi là quyết định từ chức năm 2025 sau khi một trung tâm huấn luyện do ông phụ trách bị Nga tập kích, khiến ít nhất 12 binh sĩ thiệt mạng. Việc nhận trách nhiệm cá nhân giúp ông xây dựng hình ảnh của một chỉ huy coi trách nhiệm trước binh sĩ là bộ phận của năng lực tác chiến chứ không đơn thuần là vấn đề kỷ luật hành chính. Sau khi từ chức, tướng Drapatyi trở lại vị trí thiên về trực tiếp chiến đấu trước khi được bổ nhiệm vào chức Tổng tư lệnh.

Điều Kiev đang tìm kiếm, vì thế, không đơn thuần là những vị tướng trẻ hơn về tuổi tác. Cốt lõi là một hệ thống chỉ huy phân quyền hơn, nhanh hơn và thích nghi tốt hơn với chiến trường số hóa. Xung đột tại Ukraine hiện không còn chủ yếu vận hành bằng các đội hình thiết giáp lớn. Không gian giữa hai tuyến quân ngày càng trở nên “trong suốt” bởi UAV trinh sát, cảm biến, chiến tranh điện tử và UAV FPV.

Một đơn vị tập trung quá lâu có thể bị phát hiện và tập kích chỉ trong vài phút. Người chỉ huy phải có quyền phản ứng ngay thay vì chờ nhiều tầng phê chuẩn. Vì vậy, khả năng kết nối trinh sát - hỏa lực - UAV - bộ binh đang trở thành thước đo quan trọng không kém số lượng xe tăng.

Việc trao cho ông Biletskyi và ông Prokopenko hai cụm lực lượng mới tại Donetsk thể hiện rõ triết lý ấy. Hãng tin Reuters cho biết cả hai đơn vị do họ xây dựng đều nổi tiếng về tiếp thu học thuyết NATO và ứng dụng công nghệ. Tư lệnh lực lượng UAV Ukraine Robert Brovdi coi việc tổ chức lại này là một bước tiến tới chiến tranh lấy mạng lưới thông tin làm trung tâm. Nhà phân tích quân sự Mykola Bielieskov cũng cho rằng cách bố trí mới có thể giải phóng Tổng tư lệnh Drapatyi khỏi việc phải trực tiếp can thiệp vào những khu vực chiến thuật nhỏ, để ông tập trung vào điều hành chiến dịch ở cấp chiến lược.

Đằng sau cuộc cải tổ còn có cuộc tranh luận gay gắt về di sản của tướng Syrskyi. Ông từng bị một bộ phận binh sĩ và dư luận chỉ trích vì phong cách chỉ huy tập trung, can thiệp sâu và bị cho là chấp nhận tổn thất nhân lực lớn. Nhưng đánh giá công bằng cũng phải ghi nhận tướng Syrskyi là một trong những chỉ huy có vai trò trong phòng thủ Kiev năm 2022, phản công ở Kharkov và chiến dịch Kursk.

Khi công bố người thay thế, chính Tổng thống Zelensky cũng nhấn mạnh những thành tích đó. Tướng Syrskyi cho biết lực lượng mà ông bàn giao đã giành lại hơn 700km² lãnh thổ trong năm 2026. Bởi vậy, thay người không phải là bằng chứng mô hình cũ hoàn toàn thất bại. Đúng hơn, Kiev đang đánh cược rằng một loại chiến tranh đã thay đổi quá nhanh thì cấu trúc chỉ huy cũng phải thay đổi nhanh tương ứng.

"Canh bạc" Donetsk

Giới hạn lớn nhất của cuộc “thay máu” nằm ở một thực tế rất đơn giản: không vị tướng nào có thể chỉ huy những lực lượng không tồn tại. Trang “Báo Nga” mô tả nhiều vị trí bộ binh tiền tuyến của Ukraine vẫn rất mỏng, trong khi quá trình huy động quân tiếp tục gây tranh luận xã hội. Nga, dù chịu tổn thất lớn, vẫn duy trì ưu thế về quân số tại một số hướng.

Tổng thống Zelensky ngày 23/8 còn cho rằng Nga có thể bổ sung khoảng 300.000 quân sau cuộc bầu cử Duma Quốc gia (Hạ viện Nga) vào tháng 9; đây là đánh giá của phía Ukraine và chưa được Nga xác nhận độc lập, nhưng nó phản ánh mối lo thực sự của Kiev về cuộc chiến tiêu hao dài hạn.

Ukraine đồng thời đứng trước sức ép tài chính lớn. Tổng thống Zelensky nói ngân sách quốc phòng năm 2026 đang xuất hiện khoảng trống khoảng 27 tỷ USD. Cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov phản bác cách tính này, cho rằng kế hoạch do ông xây dựng chỉ để lại mức thiếu hụt nhỏ hơn nhiều. Dù con số nào gần thực tế hơn, tranh luận cho thấy chiến tranh công nghệ cao đang tiêu thụ nguồn lực với tốc độ mà ngay cả một quốc gia được phương Tây hỗ trợ mạnh như Ukraine cũng khó theo kịp.

Ông Fedorov (người từng xung đột với tướng Syrskyi nhưng công khai hoan nghênh việc tướng Drapatyi được bổ nhiệm) cho rằng Ukraine cần một hệ thống chiến trường kết nối cảm biến, UAV mặt đất, UAV trên không, trí tuệ nhân tạo (AI) và tên lửa đánh chặn giá rẻ để giảm số binh sĩ phải trực tiếp hiện diện ở tuyến đầu. Ông cảnh báo Kiev chỉ còn “vài tháng” để đưa ra những quyết định mang tính bước ngoặt. Những nhận định này cần được nhìn trong bối cảnh ông Fedorov đã bị cách chức và đang bất đồng chính trị với chính quyền Tổng thống Zelensky, nhưng chúng phản ánh một vấn đề rộng hơn: Ukraine khó thắng một cuộc chiến tiêu hao thuần túy bằng nhân lực và đạn pháo.

Kiev vì thế đang cố gắng chuyển phương trình chiến tranh từ số lượng sang hiệu suất. Tướng Drapatyi được giao tăng cường phản công, mở rộng các chiến dịch phía sau chiến tuyến Nga, phát triển công nghệ và nâng cao năng lực tác chiến. Ngày 26/8, Tổng thống Zelensky tiếp tục yêu cầu tăng sản xuất hệ thống robot mặt đất và tổ chức bài bản hơn các đòn đánh tầm trung. Điều đó cho thấy cải tổ nhân sự, cải tổ công nghệ và thay đổi học thuyết đang được tiến hành như một gói thống nhất.

Nga cũng đang đi theo một hướng thích nghi tương tự. Ngày 5/8 vừa qua, Tổng thống Vladimir Putin bổ nhiệm ông Denis Lyamin làm chỉ huy lực lượng hệ thống không người lái mới thành lập, đồng thời điều chỉnh lãnh đạo lực lượng “Trung tâm” - một trong những cụm quân chủ lực tham gia chiến dịch Donetsk. Hãng Reuters dẫn lời ông Putin gọi đây là quá trình tiếp tục hoàn thiện cơ cấu quân đội phù hợp với kinh nghiệm chiến trường. Nghĩa là cuộc đua tại Donetsk không chỉ diễn ra giữa hai đội quân, mà còn giữa hai quá trình học hỏi quân sự.

Điểm đáng chú ý là thời gian quân sự tại Donetsk đang giao nhau với thời gian ngoại giao. Tổng thống Zelensky cho biết Kiev nhìn thấy một “cửa sổ” cho nỗ lực trung gian của Mỹ kéo dài từ Hội nghị G20 cuối năm 2026 đến hết mùa hè 2027, trước khi cuộc bầu cử tổng thống Mỹ năm 2028 bắt đầu chi phối ngày càng mạnh chương trình nghị sự của Washington. Ukraine, Mỹ và các đối tác châu Âu đang trao đổi một số ý tưởng cho một giải pháp chính trị, trong khi Moscow tiếp tục yêu cầu vấn đề lãnh thổ phải phản ánh những gì Nga gọi là “thực tế trên thực địa”.

Điều đó giải thích tại sao Donetsk có ý nghĩa vượt xa vài chục km chiến tuyến. Nếu Ukraine giữ được Kramatorsk và Sloviansk qua mùa đông 2026 và tới giai đoạn đàm phán mà Kiev kỳ vọng, Nga sẽ chưa đạt được mục tiêu kiểm soát hoàn toàn Donetsk và Ukraine có thể bước vào thương lượng với vị thế tốt hơn. Ngược lại, nếu “vành đai pháo đài” bị chia cắt hoặc suy yếu nghiêm trọng, Nga sẽ có thêm đòn bẩy quân sự và chính trị để yêu cầu Kiev chấp nhận những điều khoản lãnh thổ bất lợi hơn.

Tuy nhiên, Ukraine vẫn còn chiều sâu lãnh thổ phía tây; Nga vẫn phải trả giá rất cao cho từng bước tiến; trang ISW cho rằng ngay cả việc hoàn thành kiểm soát Kostiantynivka cũng chưa đủ tạo ra một cuộc đột phá nhanh xuyên qua toàn bộ hệ thống phòng thủ phía bắc Donetsk.

Canh bạc thực sự của Kiev, vì vậy, không phải đặt vận mệnh đất nước vào một vài vị tướng trẻ. Đó là đặt cược rằng thế hệ chỉ huy mới có thể biến một quân đội thiếu người và thiếu nguồn lực thành lực lượng phản ứng nhanh hơn, phân quyền hơn, công nghệ hóa hơn và gây cho đối phương tổn thất lớn hơn trước khi cán cân vật chất trở nên quá bất lợi.

Các tướng Drapatyi, Biletskyi, Prokopenko và những chỉ huy cùng thế hệ có thể tạo ra cách đánh mới, nhưng không thể bằng mệnh lệnh tạo thêm hàng chục nghìn bộ binh, hàng nghìn tên lửa phòng không hay hàng chục tỷ USD ngân sách. Đó chính là nghịch lý của trận chiến Donetsk: Ukraine đang cố gắng dùng chất lượng chỉ huy và công nghệ để mua thời gian; Nga đang dùng ưu thế nguồn lực và sức ép liên tục để làm cạn thời gian ấy.

Ai thành công trước sẽ không nhất thiết lập tức kết thúc cuộc chiến. Nhưng kết quả của cuộc đấu đó có thể quyết định rất lớn việc khi ngoại giao trở lại, bên nào bước tới bàn đàm phán với nhiều quân bài hơn trong tay.