Phát huy di sản 'trời cho' TP.HCM

Nguồn ảnh: Thanh Niên

Sáng 15.9 tại TP.HCM, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM tổ chức buổi tọa đàm Đô thị sông nước TP.HCM - giá trị di sản và phát triển bền vững.

Phát biểu đề dẫn, bà Nguyễn Khắc Xuân Thi - Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, nhận định: "Từ những dấu tích cư trú cổ, các tuyến giao thông, thương cảng đến hệ thống sông, kênh rạch gắn với quá trình hình thành đô thị Gia Định - Sài Gòn, có thể thấy sông nước là thành tố quan trọng trong lịch sử đô thị. Với cách tiếp cận liên ngành, kết nối khảo cổ học, lịch sử, văn hóa, quy hoạch đô thị và nghiên cứu môi trường, tọa đàm là dịp tìm ra những hướng tiếp cận mới, phù hợp trong bảo tồn và phát huy giá trị sông nước, góp phần xây dựng một thành phố ngày càng hiện đại, thích ứng và phát triển bền vững".

Trong tiến trình lịch sử, sông nước góp phần quan trọng tạo nên diện mạo và bản sắc của vùng đất Gia Định - Sài Gòn - TP.HCM, nhất là siêu đô thị sau sáp nhập thêm Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu. Khẳng định vị trí địa lý là thành phố sông nước, hướng biển và kết nối như "ông trời ưu ái cho TP.HCM", TS Nguyễn Thị Hậu - Tổng thư ký Hội Khoa học lịch sử TP.HCM, nguyên Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP, chỉ ra: "Nhiều ngôi chợ xưa hình thành ngay tại bến sông, rạch lớn: chợ Bến Thành xưa, chợ Cầu Muối, chợ Cầu Ông Lãnh, Chợ Lớn gần Kinh Tàu Hũ, chợ Tân Định, chợ Lê Văn Sỹ gần kênh Nhiêu Lộc, chợ Thị Nghè, hay chợ Thủ Dầu Một. Các ngôi đình, chùa, miếu tại TP.HCM cũng thường quay mặt hướng ra sông, rạch. Khá nhiều địa danh như "Miếu Nổi" có từ một miếu nhỏ dựng trên các cù lao giữa sông..., cho biết các làng xóm xưa "quy hoạch" ven sông, kinh rạch, lấy sông là "xương sống", kinh rạch lớn nhỏ là hệ thống "mạch máu" tạo nên sinh khí một vùng đất. Hiện nay nhiều đình làng còn tổ chức lễ hội rước sắc thần bằng ghe từng là nét đặc sắc của cư dân ven sông phương Nam. Vùng biển Cần Giờ, Vũng Tàu, Bà Rịa đều có Lễ Nghinh Ông. Làng gốm Lái Thiêu ven sông Sài Gòn... phát triển đều nhờ thuận lợi từ đường thủy".

Nhiều ý kiến của các nhà nghiên cứu lịch sử, bảo tàng và bảo tồn di sản tại tọa đàm đề nghị quy hoạch thành phố mở rộng theo mô hình vùng đô thị sông nước không chỉ là một kế hoạch, dự án trước mắt, mà phải là hành trình dài đòi hỏi sự đầu tư lớn, tầm nhìn chiến lược cùng sự đồng lòng của cả chính quyền và cộng đồng.

Tọa đàm “Đô thị sông nước TP.HCM - giá trị di sản và phát triển bền vững”, diễn ra sáng 15.9 tại Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, đặt ra yêu cầu nhìn nhận sông nước như một cấu phần cốt lõi trong chiến lược phát triển đô thị. Theo bà Nguyễn Khắc Xuân Thi, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, từ dấu tích cư trú cổ, các tuyến giao thông, thương cảng đến hệ thống kênh rạch, yếu tố sông nước luôn gắn chặt với quá trình hình thành Gia Định - Sài Gòn. Giá trị ấy không chỉ nằm ở cảnh quan mà còn được phản ánh trong cấu trúc kinh tế, văn hóa và đời sống cộng đồng. TS Nguyễn Thị Hậu, Tổng thư ký Hội Khoa học lịch sử TP.HCM, dẫn chứng hàng loạt chợ xưa hình thành bên bến sông, rạch lớn như chợ Bến Thành, chợ Cầu Muối, chợ Cầu Ông Lãnh, Chợ Lớn gần Kinh Tàu Hũ, chợ Tân Định, chợ Thị Nghè và chợ Thủ Dầu Một. Không gian tín ngưỡng cũng cho thấy cư dân phương Nam từng lấy sông làm “xương sống”, kênh rạch làm hệ thống “mạch máu” của làng xóm. Nhiều đình, chùa, miếu quay mặt ra sông; lễ rước sắc thần bằng ghe, Lễ Nghinh Ông tại Cần Giờ, Vũng Tàu, Bà Rịa hay làng gốm Lái Thiêu ven sông Sài Gòn đều là những biểu hiện sinh động của di sản sông nước. Sau khi TP.HCM sáp nhập thêm Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu, lợi thế sông nước, hướng biển và khả năng kết nối càng mở rộng, nhưng đồng thời đòi hỏi cách tiếp cận liên ngành giữa khảo cổ học, lịch sử, văn hóa, quy hoạch và môi trường. Các chuyên gia cho rằng mô hình vùng đô thị sông nước không thể dừng ở những dự án ngắn hạn, mà cần tầm nhìn chiến lược, nguồn lực đầu tư lớn và sự đồng thuận lâu dài giữa chính quyền với cộng đồng để bảo tồn di sản trong tiến trình hiện đại hóa.