Sự kiện do Viện Dân tộc học và Tôn giáo học, Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới chủ trì, phối hợp Văn phòng Viện Hàn lâm tổ chức, nhằm giới thiệu những thành tựu nghiên cứu nổi bật, khẳng định vai trò của khoa học-xã hội và nhân văn trong việc phục vụ con người và đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước.
Phát biểu khai mạc, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm cho rằng, dù có bản sắc và hướng tiếp cận riêng, nhưng các tri thức trưng bày của hai Viện cùng gặp nhau ở một tư tưởng cốt lõi: xem con người và cộng đồng vừa là đối tượng nghiên cứu, vừa là chủ thể của sự phát triển.
Các chủ đề trưng bày đã thể hiện yêu cầu chuyển hóa tri thức, giá trị văn hóa và sức sáng tạo của con người thành động lực phát triển đất nước, đồng thời mở rộng cơ hội để mọi thành phần xã hội được thụ hưởng thành quả phát triển. Đây cũng là sự kết hợp hài hòa giữa hai thông điệp có ý nghĩa sâu sắc: “Dân là gốc” và “Con người là trung tâm”.
Dân tộc học và tôn giáo học trong hành trình phát triển đất nước
Tại khu vực trưng bày của Viện Dân tộc học và Tôn giáo học đã giới thiệu đến người xem các kết quả hợp tác, chuyển giao, ứng dụng nghiên cứu tiêu biểu.
Trong lĩnh vực tôn giáo học có các cụm trưng bày chính:
Cụm A trưng bày kết quả ứng dụng của Đề tài cấp Nhà nước “Giá trị di sản mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà, tỉnh Bắc Giang” (2014-2016). Đề tài cung cấp luận cứ khoa học để xác định giá trị của di sản mộc bản tại hai ngôi chùa cổ này, đặc biệt đã phục dựng hoàn chỉnh quy trình tái tạo mộc bản kinh Phật. Bên cạnh đó, trụ kinh và bánh xe chuyển pháp là hai biểu tượng mà cán bộ nghiên cứu của Viện đã tư vấn về ý tưởng thiết kế cho Giáo hội Phật giáo Việt Nam.
Cụm B trưng bày các hoạt động hợp tác với các tổ chức tôn giáo trong nước, tiêu biểu như Giáo hội Phật giáo Việt Nam; Hội thánh Phúc âm Toàn vẹn Việt Nam; Thánh Kinh Hội Việt Nam... nhằm thúc đẩy quan hệ tốt đẹp giữa nhà nước với tôn giáo, giữa giới khoa học và giới tôn giáo, các hoạt động đối thoại liên tôn giáo nhằm thúc đẩy sự phát triển xã hội hài hòa, bền vững.
Cụm C thể hiện ứng dụng kết quả nghiên cứu vào tư vấn chính sách về tôn giáo, tín ngưỡng. Tiêu biểu, Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Quang Hưng, nguyên viện trưởng, là người trực tiếp tham gia tư vấn cho quá trình xây dựng Pháp lệnh Tín ngưỡng, tôn giáo (2004); Chỉ thị số 01/2005/CT-TTG của Thủ tướng Chính phủ về một số công tác đối với đạo Tin Lành…
Những văn bản pháp lý này đã trực tiếp giải quyết những vấn đề đời sống tôn giáo nóng bỏng đặt ra, giúp hoàn thiện khung pháp lý về tôn giáo, tín ngưỡng. Bên cạnh đó, là các hội thảo, tọa đàm mà kết quả được chuyển hóa thành những tư vấn chính sách cho Đảng và Nhà nước về nhận diện, phát huy các giá trị, nguồn lực tôn giáo, tín ngưỡng.
Cụm D giới thiệu kết quả những hoạt động hợp tác quốc tế của Viện Nghiên cứu Tôn giáo, tiêu biểu là với các tổ chức, trường đại học trên thế giới như Viện Liên kết toàn cầu, Đại học Brigham Young, Glocal.net (Hoa Kỳ), Đại học Trung Sơn (Trung Quốc), Viện Khoa học kinh tế và xã hội quốc gia Lào... nhằm thúc đẩy đối thoại liên tôn giáo, gia tăng nhận thức và trách nhiệm của tôn giáo với kiến tạo xã hội hòa bình, thịnh vượng.
Trong lĩnh vực dân tộc học, người xem được chiêm ngưỡng các hình ảnh, công trình liên quan đến các dự án quan trọng như:
Dự án bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của hai dân tộc thiểu số rất ít người Brâu và Rơ-măm. Đó là mô hình rông puếch của người Brâu: ngôi nhà rông hai tầng, tám mái, từng là niềm tự hào của cộng đồng nhưng đã không còn sau những trận cháy làng vào thập niên 1980 và 1990.
Từ ký ức của người cao tuổi và tri thức của các nghệ nhân, các nhà dân tộc học đã cùng cộng đồng tái dựng mô hình đầu tiên và được trưng bày tại không gian của Viện Hàn lâm.
Được biết, dự án tiếp tục tham vấn người dân, phục dựng kiến trúc rông puếch dưới dạng mô hình số 3D để lưu giữ và làm cơ sở tham khảo cho tương lai. Dự án còn tổ chức hai lớp truyền dạy cồng chiêng, dân ca, dân vũ cho 40 học sinh Brâu và Rơ-măm, tổ chức cuộc thi sáng tác video dành cho thế hệ trẻ, xây dựng phim tư liệu dân tộc học và chuyển giao cho địa phương.
Dự án bảo tồn nghề thủ công truyền thống gắn với phát triển du lịch tại Công viên địa chất Non nước Cao Bằng. Nhóm nghiên cứu đã phối hợp với người dân tổ chức truyền dạy nghề, tập huấn kỹ năng du lịch và phát triển những sản phẩm mới từ chất liệu truyền thống. Từ một chất liệu vốn chủ yếu phục vụ đời sống tín ngưỡng, giấy bản nay được phát triển thành sổ tay, quạt, đồ lưu niệm và tranh thư pháp mang các thông điệp tốt đẹp. Qua đó, tri thức nghề truyền thống được tiếp nối trong những sản phẩm phù hợp hơn với đời sống và thị trường.
Một phần trưng bày rất đẹp nữa là kết quả nghiên cứu về trang phục sinh hoạt cộng đồng của dân tộc Chứt. Trước đây, người Chứt chưa có bộ trang phục riêng mang dấu ấn nhận diện tộc người. Xuất phát từ nhu cầu của địa phương và chính cộng đồng, các nhà dân tộc học đã cùng người dân nghiên cứu, trao đổi và định hình mẫu trang phục.
Hơn 600 bộ trang phục đã được trao cho các đội, câu lạc bộ văn nghệ truyền thống. UNESCO và Craft Link tiếp tục tổ chức các lớp dạy may; đến nay, một số người dân đã có thể tự may trang phục của dân tộc mình. Đây là bước chuyển quan trọng từ nghiên cứu, định hình sản phẩm đến trao kỹ năng để cộng đồng tự duy trì và phát huy bản sắc văn hóa.
Phát biểu tại buổi lễ, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Minh, Viện trưởng Viện Dân tộc học và Tôn giáo học cho biết, không gian trưng bày là thành quả của quá trình nghiên cứu, sáng tạo và đóng góp của nhiều thế hệ nhà khoa học, nhà giáo thuộc hai đơn vị trong nhiều thập kỷ.
Phụ nữ và gia đình trong mối quan hệ phát triển con người bao trùm
Khu vực trưng bày của Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới tập trung vào các chủ đề lớn như: Chủ đề “Phụ nữ và phát triển” với thông điệp “Hợp tác-Nghiên cứu-Hành động vì thay đổi tích cực”- một cách tiếp cận vấn đề phụ nữ và bình đẳng giới.
Chủ đề “Gia đình trong dòng chảy thời gian”: Nổi bật với hình khối ngôi nhà được xếp bởi các công trình nghiên cứu tiêu biểu về gia đình. Xung quanh ngôi nhà là các ấn phẩm ghi dấu ấn kết quả nghiên cứu về hôn nhân và gia đình, góp phần xây dựng Luật Phòng chống bạo lực gia đình, Luật Hôn nhân và Gia đình, Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2030, Chỉ số hạnh phúc của người Việt Nam, Chỉ số hạnh phúc gia đình.
Chủ đề “Con người và phát triển bao trùm” nêu bật thông điệp “Quyền con người và an ninh con người” với hình ảnh quả địa cầu tượng trưng cho không gian sống của nhân loại, nơi quyền con người là giá trị phổ quát và những thách thức đối với an ninh con người ngày càng lớn, có tính liên thông, xuyên biên giới quốc gia. Các hướng nghiên cứu thể hiện sự gắn kết giữa quyền con người và an ninh con người.
Một số bài công bố quốc tế và hoạt động khoa học, khảo sát thực tiễn gửi gắm thông điệp: lấy con người làm trung tâm, kết nối nghiên cứu với đời sống, hướng tới một xã hội nhân văn, an toàn và bao trùm.
Thông điệp “Phát triển con người và nguồn lực con người” minh họa bằng những dấu mốc quan trọng đối sự cải thiện Chỉ số phát triển con người (HDI) của Việt Nam trong quá trình phát triển đất nước từ 1990 đến nay.
Chủ đề “Trẻ em và người cao tuổi” mang thông điệp “Người cao tuổi - tri thức, kinh nghiệm và sự kết nối cộng đồng” và “Giá trị hôm nay cho sự phát triển bao trùm ngày mai”.
Ngoài ra, tại không gian Tạp chí Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới còn trưng bày nhiều kết quả nghiên cứu được công bố, trao đổi và tiếp tục lan tỏa đến cộng đồng khoa học và xã hội.
Các công trình, ấn phẩm và sản phẩm khoa học tiêu biểu được trưng bày lần này đã một lần nữa khẳng định vai trò ngày càng quan trọng của khoa học xã hội và nhân văn trong việc chuyển hóa tri thức thành những giá trị thiết thực, góp phần xây dựng xã hội nhân văn, công bằng và phát triển bền vững.
Vũ Quỳnh