Vai trò chủ đạo trong giáo dục ý thức và hành vi
Một lời bình luận trên mạng xã hội, cách ứng xử khi chứng kiến bạn bị bắt nạt, quyết định mua một sản phẩm hay sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo trong học tập đều có thể đặt học sinh trước những lựa chọn về đạo đức và trách nhiệm. Để lựa chọn phù hợp, các em cần hiểu điều đúng, biết cân nhắc hệ quả và có kỹ năng thực hiện điều mình nhận thức. Đây là những yêu cầu gần gũi với mục tiêu của môn Giáo dục công dân.
Thông qua các nội dung giáo dục đạo đức, kỹ năng sống, pháp luật và kinh tế, môn học góp phần hình thành phẩm chất, năng lực để sống, học tập và tham gia đời sống xã hội có trách nhiệm.
Hiểu và thực hành sự trung thực, tôn trọng người khác, biết bảo vệ bản thân, thực hiện quyền gắn với nghĩa vụ là nền tảng cần thiết cho mọi người, trong bất cứ lĩnh vực học tập và nghề nghiệp nào. Giá trị của môn học thể hiện ở khả năng giúp học sinh vận dụng những điều đã học vào cách sống và ứng xử.
Giáo dục xuyên suốt và phù hợp từng cấp học
Giáo dục ý thức và hành vi cần được thực hiện liên tục, phù hợp với sự phát triển của học sinh.
Ở tiểu học, môn Đạo đức giúp các em hình thành tình cảm, thói quen và hành vi ban đầu: Yêu thương gia đình, kính trọng thầy cô, quan tâm đến bạn bè, thật thà, giữ lời hứa, thực hiện những việc phù hợp với khả năng. Những việc nhỏ, được thực hiện đều đặn, tạo nền tảng cho nhân cách.
Ở trung học cơ sở, môn Giáo dục công dân giúp học sinh từng bước hiểu sâu hơn về chuẩn mực đạo đức, quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm; biết tự nhận thức, điều chỉnh hành vi, xử lý các vấn đề trong quan hệ với người khác. Khi gặp mâu thuẫn, bị gây áp lực hoặc chứng kiến hành vi gây tổn thương, cần biết cân nhắc, lựa chọn cách giải quyết và tìm kiếm hỗ trợ phù hợp.
Ở trung học phổ thông, môn Giáo dục kinh tế và pháp luật góp phần chuẩn bị cho học sinh tham gia đời sống kinh tế, pháp lý và định hướng nghề nghiệp. Kiến thức về quản lý tài chính, thị trường lao động, quyền và nghĩa vụ công dân có ý nghĩa thiết thực đối với những quyết định ngày càng độc lập của các em.
Cùng một giá trị như trung thực, học sinh nhỏ tuổi được hướng dẫn nói thật và nhận lỗi; khi lớn hơn, các em cần biết bảo vệ sự thật, chịu trách nhiệm về thông tin mình chia sẻ, thực hiện liêm chính trong học tập. Đó là quá trình phát triển giá trị theo lứa tuổi.
Gắn giáo dục đạo đức với kỹ năng sống trong môi trường số
Một bài học về tôn trọng người khác có thể gắn với tình huống đăng hình ảnh của bạn; bài học về trung thực có thể đặt ra câu hỏi về việc sử dụng nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra; nội dung về tiêu dùng có thể gắn với quảng cáo trực tuyến và cách cân nhắc nhu cầu, khả năng chi trả. Những tình huống này giúp học sinh thấy mối liên hệ giữa kiến thức trong sách và vấn đề mình đang gặp.
Giáo dục kỹ năng sống cần gắn với nền tảng giá trị và hiểu biết pháp luật. Biết kiểm soát cảm xúc giúp học sinh ứng xử phù hợp khi bất đồng; biết từ chối giúp các em tránh lời rủ rê nguy hiểm; biết tìm kiếm hỗ trợ giúp các em bảo vệ bản thân khi bị đe dọa, tự bảo vệ và tôn trọng quyền của người khác.
Từ bài học đến hành vi và trách nhiệm
Để phát huy vai trò của môn Giáo dục công dân, mỗi giờ học cần tạo cơ hội cho học sinh suy nghĩ, trao đổi, lựa chọn và thực hành.
Kiểm tra, đánh giá cần coi trọng khả năng vận dụng kiến thức, lập luận và giải quyết vấn đề theo yêu cầu của chương trình. Việc đánh giá cần công bằng, tôn trọng học sinh và tránh suy diễn về nhân cách từ một biểu hiện đơn lẻ.
Gia đình và nhà trường cần thống nhất cách hướng dẫn, khuyến khích học sinh thực hành. Khi các em được lắng nghe, được tham gia công việc phù hợp và được hỗ trợ sửa sai, bài học về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm có cơ hội trở thành trải nghiệm thực tế.
Phát huy vai trò môn Giáo dục công dân cần được thể hiện bằng chất lượng từng giờ học và môi trường hằng ngày. Khi học sinh biết vận dụng kiến thức để sống trung thực, ứng xử nhân ái, tuân thủ pháp luật và hành động có trách nhiệm, đây chính là giá trị của môn học. Đó cũng là đóng góp thiết thực vào việc xây dựng thế hệ trẻ có bản lĩnh, năng lực và khát vọng cống hiến, đáp ứng yêu cầu phát triển con người Việt Nam trong giai đoạn mới.