Dấu ấn kinh tế xanh giữa đại ngàn
Đến Lục Yên, đi sâu vào vùng canh tác của Hợp tác xã (HTX) Y dược học cổ truyền Yên Thế, một trong những ấn tượng đầu tiên là không gian trong lành. Không gian dậy mùi ngai ngái của đất mùn ẩm ướt, hương thơm của thảo mộc từ khôi nhung, lan kim tuyến…
Góp phần quan trọng vào khung cảnh giàu sức sống ấy là hành trình chuyển đổi xanh, phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn của HTX Y dược học cổ truyền Yên Thế do nữ kỹ sư Nông Thị Thắm làm giám đốc khởi xướng.
Chị Nông Thị Thắm tốt nghiệp ngành Lâm nghiệp tại Trường ĐH Nông Lâm Thái Nguyên, từng làm việc tại Viện Nghiên cứu của nhà trường... Năm 2024, chị trở về quê hương Lục Yên khởi nghiệp, cùng bà con sáng lập HTX Y dược học cổ truyền Yên Thế.
Trong ký ức của chị Thắm và nhiều người dân Lục Yên, cách đây chưa lâu, phế phụ phẩm nông nghiệp sau mỗi mùa thu hoạch từng là gánh nặng đối với môi trường.
Vỏ quế, rơm rạ, thân ngô đậu, vỏ lạc hay cỏ dại nương đồi được xử lý bằng cách đốt bỏ ngay tại ruộng đồng hoặc vứt bỏ nơi góc vườn, khe suối.
Thói quen canh tác cũ không chỉ xả khói bụi mù mịt, gây ô nhiễm nghiêm trọng nguồn nước và không khí, còn làm thất thoát lượng lớn sinh khối hữu cơ, hủy hoại hệ vi sinh vật bản địa, khiến đất đai ngày càng chai mặn, bạc màu. Cùng với đó, chi phí vật tư phân bón hóa học tăng mỗi năm lại đẩy người nông dân vào vòng luẩn quẩn đầu tư lớn nhưng lợi nhuận bấp bênh, sức khỏe suy giảm vì lạm dụng hóa chất bảo vệ thực vật.
Đến nay, HTX đã thu hút sự tham gia liên kết gần 200 hộ dân trên địa bàn. Một chuỗi giá trị nông nghiệp tuần hoàn bền vững được thiết lập với 15 ha vùng trồng dược liệu hữu cơ dưới tán rừng với các loài bản địa quý như khôi nhung, lan kim tuyến, các loại cây sâm, cùng chuỗi sản xuất rau an toàn và lúa gạo sinh thái.
Hiệu quả kinh tế từ mô hình tuần hoàn đã góp phần giải quyết hiệu quả nghịch lý đầu tư lớn - lãi còi cọc vốn đeo bám người nông dân bấy lâu. Theo hạch toán tài chính thực tế tại các nông hộ liên kết, việc tự chủ hoàn toàn nguồn phân bón hữu cơ vi sinh từ phế phụ phẩm đã giúp bà con cắt giảm 40% - 60% chi phí mua phân bón vô cơ mỗi vụ.
Về đầu ra, toàn bộ nông sản và dược liệu đạt chuẩn an toàn hữu cơ đều được HTX đứng ra bao tiêu với giá trị thương phẩm cao hơn từ 15% - 30% so với phương thức canh tác truyền thống. Về môi trường, rác thải nông nghiệp được thu gom triệt để, thay thế tập quán đốt rơm rạ; phục hồi độ phì nhiêu và hệ sinh thái đất; bảo vệ an toàn nguồn nước ngầm đầu nguồn – mạch sống của cả vùng.
"Vũ khí sinh học" và công nghệ tuần hoàn
Trong hành trình xây dựng mô hình kinh tế tuần hoàn, chìa khoá cốt lõi của HTX Yên Thế là làm chủ công nghệ sinh học, ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật hiện đại thay thế những nếp nghĩ, cách làm cũ. Đặc biệt là việc biến những thứ từng bị xem là rác thải thành nguồn tài nguyên quý giá nuôi dưỡng cây thuốc.
Theo chị Thắm, trước đây, phương pháp ủ phân truyền thống bằng cách gom phân trâu bò và cây cỏ chất đống thường bộc lộ nhiều hạn chế khi thời gian hoai mục kéo dài đằng đẵng ít nhất nửa năm, lại bốc mùi hôi thối nồng nặc và dễ lây lan nguồn nấm bệnh. Tận dụng kiến thức chuyên môn sâu về công nghệ sinh học tích lũy qua nhiều năm nghiên cứu, chị đã đưa các chủng men vi sinh bản địa như EM và nấm đối kháng Trichoderma vào quy trình xử lý rác thải hữu cơ tại địa phương.
Toàn bộ phụ phẩm sau thu hoạch gồm rơm rạ, vỏ quế, vỏ lạc, thân ngô đậu và cỏ dại được phối trộn theo tỷ lệ dinh dưỡng cân bằng, cấy men sinh học để thúc đẩy quá trình phân giải tự nhiên. Nhờ công nghệ này, thời gian phân hủy hoai mục của đống ủ được rút ngắn kỷ lục, chỉ còn 50 - 60 ngày.
Quá trình ủ không phát sinh mùi xú uế, nhiệt độ sinh học tự sinh đủ để triệt tiêu hoàn toàn mầm bệnh, tạo ra nguồn phân bón hữu cơ vi sinh giàu mùn khoáng và vi sinh vật có lợi. Nguồn phân bón này được đưa ngược trở lại bón lót, bón sái cho các khu rừng dược liệu, đánh thức lớp đất cằn cỗi trở nên tơi xốp, gia tăng sức đề kháng tự nhiên cho cây trồng.
Cùng với việc cải tạo đất, bài toán bảo vệ mùa màng mà không dùng đến hóa chất độc hại cũng được giải quyết bằng “vũ khí sinh học” chiết xuất từ thảo mộc bản địa. Kế thừa kinh nghiệm dân gian về ngâm chiết gừng, tỏi, ớt, sả với rượu, chị Thắm đã tìm tòi, nghiên cứu thêm hoa ngũ sắc. Đây là loài hoa có hàm lượng dược tính cao, tinh dầu mạnh, có khả năng xua đuổi côn trùng hiệu quả mà không làm suy giảm chất lượng dinh dưỡng hay để lại độc tố trên lá rau, hoa dược liệu.
Để chiết xuất thành công chế phẩm này chị Thắm đã trải qua không ít lần thất bại, lúc thì liều lượng gừng, sả quá nhiều gây táp lá; khi lượng hoa ngũ sắc lại chưa đủ nồng độ để xua đuổi sâu bọ. Không nản chí, chị Thắm cùng các thành viên kiên trì ghi chép, thử nghiệm từng luống rau, từng vạt cây thuốc, tỉ mỉ ghi chép và phân tích kết quả sau mỗi mẻ nấu.
Đáng chú ý, chị Thắm đã chủ động ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) để tra cứu, đối chiếu và kiểm chứng các dữ liệu phân tích thành phần hóa thực vật, từ đó tìm ra công thức chuẩn mực kết hợp từ 3 đến 5 loại thảo mộc, trong đó hoa ngũ sắc chiếm tỷ lệ lớn nhất.
Hỗn hợp thảo mộc được nấu sôi bùng, chiết xuất lấy dịch rồi ủ lên men thành chế phẩm sinh học GE để phun trực tiếp, kết hợp cùng nước vôi trong để phòng trừ nấm bệnh. Chế phẩm này đã khống chế thành công rầy, rệp trên luống hoa cúc, xử lý triệt để sâu bệnh hại trên cây Khôi nhung và Lan kim tuyến.
Bên cạnh vùng nguyên liệu hữu cơ, HTX Yên Thế mạnh dạn đầu tư bài bản hệ thống xưởng chế biến sâu khép kín với các phân khu chuyên biệt, từ phòng rửa và phân loại dược liệu tươi, phòng sơ chế cắt thái đến phòng chế biến sâu thành phẩm.
Những búp trà túi lọc tiện lợi như trà lan kim tuyến, trà hoa cúc, trà khôi nhung mang hàm lượng hoạt chất cao lần lượt ra đời, chuẩn bị sẵn sàng hành trang bước vào phục vụ thị trường tiêu thụ hiện đại.
Khát vọng nâng tầm chuỗi giá trị dược liệu
Chị Nông Thị Thắm chia sẻ, HTX Y dược học cổ truyền Yên Thế được hình thành từ một mong muốn rất giản dị là tạo thêm sinh kế, góp phần xoá đói giảm nghèo, nâng cao đời sống thu nhập cho phụ nữ cũng như người dân địa phương, qua việc phát triển cây dược liệu bản địa, khai thác hợp lý tiềm năng dưới tán rừng và từng bước đưa những sản vật của quê hương đến gần hơn với thị trường.
Phía sau HTX không phải là một doanh nghiệp lớn với nguồn lực dồi dào. Đó là những người phụ nữ dân tộc thiểu số, những thành viên còn nhiều bỡ ngỡ với kinh tế hợp tác, những hộ gia đình đang từng bước học cách tổ chức sản xuất, những mảnh đất cần được cải tạo và những luống cây cần thời gian để lớn lên.
“Có những việc tưởng chừng rất nhỏ nhưng lại chiếm rất nhiều thời gian và tâm sức… Có những lúc cũng mệt mỏi, cũng trăn trở, nhưng rồi nghĩ đến những người đang đặt niềm tin vào mình, tôi lại tự nhắc bản thân phải cố gắng thêm một chút. Bởi tôi hiểu, mình không chỉ đang làm một sản phẩm. Mình đang cùng nhiều người xây dựng một hướng đi”, chị Thắm nói.
Hợp tác xã hiện tập trung xây dựng, vận hành hệ thống vườn ươm giống nông – lâm nghiệp chất lượng cao với diện tích gần 3.000m2, gồm gần 2.000 m² vườn ươm ngoài trời và gần 1.000 m² diện tích nhà mái che nilon kiên cố giúp bảo vệ cây con trước những diễn biến cực đoan của thời tiết. Mỗi năm, vườn ươm cung ứng ra thị trường khoảng 300.000 cây giống các loại, gồm 200.000 cây giống lâm nghiệp và hơn 100.000 cây giống dược liệu, nông nghiệp.
Nơi đây không chỉ chủ động cung cấp nguồn giống chuẩn cho vùng nguyên liệu mà còn tạo việc làm thường xuyên, nhẹ nhàng cho phụ nữ dân tộc thiểu số tại địa phương thông qua các công đoạn như sàng đất, đóng bầu, gieo hạt, tưới tiêu.
Theo chị Thắm, thời gian tới HTX tiếp tục tập trung nguồn lực thực hiện dự án phát triển dược liệu hữu cơ bền vững dưới tán rừng hướng tới việc mở rộng diện tích canh tác lên trên 20 ha, quy hoạch thêm vùng chuyên canh hoa cúc chi, nâng cao năng lực sản xuất cho các hộ dân liên kết.
Phát triển mô hình vườn ươm ứng dụng công nghệ nhân giống bằng hạt, giâm hom và các phương pháp phù hợp với từng loài; đồng thời kết nối các nguồn lực, chuyên gia để từng bước đưa vườn ươm trở thành địa điểm thực hành, nghiên cứu và chuyển giao kỹ thuật. Bên cạnh đó, HTX tiếp tục phát triển chế biến sâu và nâng cao giá trị dược liệu.
Với hành trình khởi nghiệp mô hình kinh tế xanh trong nông nghiệp, đến nay chị Nông Thị Thắm đã giành được nhiều giải thưởng, nổi bật: đoạt giải Ba Cuộc thi Dự án Thanh niên nông thôn khởi nghiệp toàn quốc năm 2026 do T.Ư Đoàn tổ chức, với dự án "Chiến lược kinh tế tuần hoàn: Từ rác hữu cơ đến dược liệu nông nghiệp bản địa Lục Yên"; Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai tặng Bằng khen là một trong 10 gương thanh niên khởi nghiệp tiêu biểu tỉnh Lào Cai năm 2026; tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) tại Việt Nam vinh danh là 1 trong 10 phụ nữ tiêu biểu trong hệ thống nông nghiệp – thực phẩm và phát triển nông thôn năm 2026.
Cần có kiến thức, khoa học công nghệ
"Tôi vốn là một kỹ sư nông lâm. Tôi đã có những năm tháng học tập, làm việc, tiếp cận với nghiên cứu và phát triển nông nghiệp. Càng đi nhiều, càng có cơ hội nhìn thấy những mô hình sản xuất khác nhau, tôi càng nhận ra rằng: Giá trị của nông nghiệp không chỉ nằm ở năng suất hay sản lượng, mà còn nằm ở khả năng làm cho cuộc sống của người nông dân tốt đẹp hơn.
Đặc biệt, ở những vùng quê miền núi, nơi có những cánh rừng, những loài cây bản địa, những bài thuốc dân gian và tri thức được gìn giữ qua nhiều thế hệ, chúng ta đang sở hữu những tài sản vô cùng quý giá.
Điều đáng tiếc là không phải giá trị nào cũng tự nhiên trở thành sản phẩm có giá trị kinh tế. Muốn làm được điều đó cần có kiến thức, khoa học công nghệ, tổ chức sản xuất, quy trình kiểm soát chất lượng, thị trường và quan trọng hơn cả là sự kiên trì", chị Nông Thị Thắm - Giám đốc HTX Y dược học cổ truyền Yên Thế.