Trước áp lực chi phí ngày càng lớn, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) kiến nghị phải minh bạch cấu trúc phí, kiểm soát hành vi cạnh tranh không lành mạnh và bảo đảm quyền lựa chọn dịch vụ của người bán.
Phí sàn có thể chiếm hơn 1/3 giá trị đơn hàng
Số liệu trong dự thảo Đề án phát triển hệ sinh thái thương mại điện tử Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 do Bộ Công Thương xây dựng cho thấy, tổng mức phí bắt buộc và phí dịch vụ chương trình trên 4 sàn thương mại điện tử lớn hiện dao động từ 25,5% đến 34,3% giá trị đơn hàng.
Cụ thể, Shopee có tổng mức phí tham chiếu khoảng 33,3-34,3%; TikTok Shop khoảng 30,5-32%; Lazada khoảng 27-31% và Tiki khoảng 25,5-29%.
Các khoản phí này bao gồm nhiều loại khác nhau. Ngoài phí cố định, phí hoa hồng theo ngành hàng, phí giao dịch và xử lý đơn hàng, người bán còn có thể phải trả phí vận chuyển, phí tham gia các chương trình hỗ trợ, phí dịch vụ bổ sung và phí quảng cáo.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Khách nhận hàng từ các sàn thương mại điện tử (Ảnh: Q.N ).
Đáng chú ý, nhiều khoản phí phát sinh gắn với việc người bán tham gia các chương trình hỗ trợ bán hàng, vận chuyển hoặc quảng bá sản phẩm. Điều này khiến việc tính toán lợi nhuận thực tế trên từng đơn hàng trở nên phức tạp, nhất là với những doanh nghiệp có biên lợi nhuận thấp.
Trong khi đó, mức độ tập trung thị trường cũng khiến người bán có ít dư địa lựa chọn nền tảng. Theo dự thảo Đề án, năm 2025, Shopee chiếm khoảng 51,15% và TikTok Shop chiếm 46,46% tổng giá trị giao dịch của 4 nền tảng lớn. Như vậy, hai nền tảng này chiếm tới 97,61% thị phần giao dịch của nhóm 4 sàn được thống kê.
Với quy mô thị trường tập trung cao, việc phụ thuộc vào một hoặc một số nền tảng lớn có thể khiến người bán gặp khó khăn khi chi phí, điều kiện dịch vụ hoặc chính sách vận hành thay đổi.
Góp ý dự thảo Đề án phát triển hệ sinh thái thương mại điện tử Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 gửi Bộ Công Thương mới đây, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng việc yêu cầu minh bạch hóa biểu phí là cần thiết nhằm khắc phục tình trạng bất đối xứng thông tin giữa nền tảng và người bán nhỏ lẻ.
VCCI cũng lưu ý rằng, cơ chế quản lý cần hài hòa giữa yêu cầu công khai, minh bạch với quyền tự chủ kinh doanh của nền tảng, tránh hành chính hóa việc định giá dịch vụ hoặc yêu cầu nền tảng phải công khai chi tiết các thuật toán lõi thuộc tài sản sở hữu trí tuệ của doanh nghiệp.
Để giải quyết vấn đề này, VCCI kiến nghị cơ quan soạn thảo định hướng cơ chế minh bạch phí theo hướng yêu cầu các nền tảng công khai toàn bộ cấu trúc phí phát sinh, bao gồm loại phí, điều kiện áp dụng và phương thức tính phí.
Đáng chú ý, VCCI đề xuất các sàn cần cung cấp công cụ tính toán tự động tổng mức phí dự kiến bị khấu trừ trên từng đơn hàng trước khi người bán xác nhận tham gia một chương trình dịch vụ.
Cùng với đó, nền tảng cần có trách nhiệm thông báo trước một khoảng thời gian hợp lý, tối thiểu 15-30 ngày, trước khi áp dụng biểu phí mới để nhà bán hàng kịp điều chỉnh kế hoạch kinh doanh.
Theo VCCI, những yêu cầu này nhằm giúp người bán chủ động tính toán hiệu quả kinh doanh, hạn chế tình trạng phát sinh chi phí ngoài dự kiến và tạo môi trường giao dịch minh bạch hơn giữa các bên.
Ngăn tình trạng ép người bán sử dụng dịch vụ độc quyền
Không chỉ đề cập đến các khoản phí, VCCI còn đặt vấn đề về nguy cơ người bán bị phụ thuộc vào nền tảng khi thị trường thương mại điện tử ngày càng tập trung vào một số doanh nghiệp lớn.
Theo VCCI, việc hoàn thiện chính sách cạnh tranh trong hoạt động thương mại điện tử cần tập trung kiểm soát những hành vi có khả năng lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, gây bất lợi cho người bán và hạn chế quyền lựa chọn dịch vụ.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Trong khi nhiều sàn thương mại điện tử Việt Nam phải rời thị trường, doanh thu các sàn lớn vẫn ghi nhận tăng trưởng (Ảnh: Q.N).
Cụ thể, VCCI kiến nghị cơ quan soạn thảo làm rõ các hành vi cần được kiểm soát, trong đó có việc nền tảng tự ưu đãi hàng hóa do chính mình kinh doanh; ép buộc người bán phải sử dụng độc quyền dịch vụ logistics hoặc thanh toán do nền tảng chỉ định.
Một vấn đề khác được VCCI lưu ý là khả năng người bán chuyển đổi giữa các nền tảng. Theo đó, cần ngăn chặn tình trạng dựng rào cản kỹ thuật khiến người bán không thể di chuyển dữ liệu lịch sử kinh doanh, đánh giá gian hàng sang nền tảng khác.
Đây là những dữ liệu có ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động kinh doanh trực tuyến, bởi chúng gắn với quá trình xây dựng uy tín, tiếp cận khách hàng và duy trì hoạt động của một gian hàng.
Nếu người bán không thể mang theo dữ liệu kinh doanh khi chuyển đổi nền tảng, chi phí chuyển đổi sẽ tăng lên, đồng thời làm suy giảm khả năng lựa chọn và đàm phán của doanh nghiệp.
VCCI cho rằng hệ sinh thái thương mại điện tử cần được phát triển theo hướng mở, trong đó các chủ thể có quyền chủ động lựa chọn đối tác, nền tảng và dịch vụ phù hợp. Việc kết nối giữa các bên cần dựa trên nguyên tắc tự nguyện, minh bạch về quyền, trách nhiệm, chi phí và lợi ích.
Bên cạnh vấn đề phí sàn và cạnh tranh, VCCI cũng kiến nghị giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã, hộ kinh doanh khi tham gia thương mại điện tử.
Theo đó, cơ quan quản lý nên xây dựng nền tảng cấp mã truy xuất nguồn gốc và bộ công cụ tạo lập hồ sơ sản phẩm số hóa dùng chung miễn phí, tích hợp với cơ sở dữ liệu sản phẩm OCOP. Giải pháp này nhằm giảm gánh nặng đầu tư phần mềm, dịch vụ truy xuất nguồn gốc và chuẩn hóa thông tin sản phẩm đối với các chủ thể kinh doanh nhỏ.
Cơ quan này cũng đề xuất thiết lập Cổng kết nối dữ liệu một cửa quốc gia về thương mại điện tử theo nguyên tắc doanh nghiệp khai báo, kết nối một lần, các cơ quan quản lý nhà nước chia sẻ và sử dụng nhiều lần.
Qua đó, hạn chế tình trạng doanh nghiệp phải đầu tư nhiều hệ thống công nghệ và nhân sự để thực hiện nghĩa vụ báo cáo với nhiều đầu mối quản lý khác nhau.
VCCI cũng đề cập mục tiêu phát triển các nền tảng thương mại điện tử nội địa có quy mô và năng lực cạnh tranh, do doanh nghiệp Việt Nam sở hữu và vận hành. Theo định hướng này, đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu có 1-2 nền tảng đủ mạnh và nâng lên 2-3 nền tảng vào năm 2035.
Theo VCCI, thị trường thương mại điện tử Việt Nam đang phụ thuộc lớn vào một số nền tảng nước ngoài. Năm 2025, Shopee và TikTok Shop chiếm 97,61% tổng doanh số của 4 sàn lớn, còn thị phần của Tiki chỉ ở mức 0,04%. Trong khi đó, giai đoạn 2025-2026, có 17 sàn thương mại điện tử trong nước phải dừng hoạt động hoặc thu hẹp quy mô.