Có những vùng đất mà chỉ cần bước chân lên, chạm tay vào một viên gạch nung hay vạt thềm đá rêu phong, ta liền cảm nhận được nhịp đập hay hơi thở của lịch sử. Hoàng thành Thăng Long là một nơi như thế. Và có những lời hứa với quá khứ không thể chỉ được đo đếm bằng cảm xúc, mà phải bằng sự minh bạch của từng đồng ngân sách, sự thẳng thắn của từng tranh luận học thuật và ý thức trách nhiệm trước những cam kết đã đưa ra với thế giới.
Suốt nhiều năm qua, mỗi khi có dịp đi qua lòng di sản, đứng trước nền thềm rồng đá Điện Kính Thiên, tôi vẫn thường hình dung về một khoảng trống bao la của không gian và thời gian. Nơi đây từng là “trái tim của trái tim” kinh đô Thăng Long, nơi các bậc minh quân cùng quần thần bàn việc lớn của đất nước.
Thế nhưng, trải qua những thăng trầm dâu bể, ngôi chính điện nguy nga bậc nhất xưa kia chỉ còn lại dấu tích nền điện, thềm rồng và những tầng văn hóa nằm sâu trong lòng đất.
Mặt trước của điện Kính Thiên bản phục dựng 3D thu nhỏ.
Ước vọng phục hồi Điện Kính Thiên chưa bao giờ nguôi ngoai. Lời hứa tìm lại báu vật nghìn năm ấy, sau rất nhiều chuẩn bị công phu và thận trọng, nay đang bước sang một chương mới, nhưng là một chương mà người viết tin rằng, công chúng có quyền được đọc nó với đầy đủ những dòng chữ, kể cả những dòng còn chưa được viết trọn vẹn.
Tìm lại diện mạo từ lòng đất
Nhiều năm qua, các nhà khoa học, các nhà khảo cổ thuộc Viện Khảo cổ học cùng Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đã lặng lẽ lật mở từng lớp đất. Họ đo đạc từng khoảng cách móng trụ, phân tích từng chất liệu gạch đá, đối sánh từng thư tịch cổ để phục dựng lại hình dáng quy chuẩn của một không gian chính điện từng tồn tại rực rỡ. Chính sự tỉ mỉ, nghiêm cẩn ấy là câu trả lời thuyết phục nhất cho câu hỏi: Chúng ta phục hồi di sản dựa trên cơ sở nào?
Sẽ không có chỗ cho sự tùy tiện hay duy ý chí khi đụng chạm vào di sản. Nhưng cũng chính vì thế, cần một sự trung thực học thuật cao hơn: Rằng cơ sở khoa học ấy, dù vững chắc đến đâu, vẫn có những giới hạn của nó. Câu hỏi “chúng ta đã thực sự đủ cơ sở tư liệu khoa học để phục dựng di tích điện Kính Thiên hay chưa” vẫn được đặt ra một cách nghiêm túc trong giới nghiên cứu.
Mô hình điện Kính Thiên thời Lê sơ do PGS-TS Bùi Minh Trí công bố đã thu hút nhiều quan tâm, nhưng cũng dẫn đến tranh luận xung quanh hai vấn đề căn bản: Liệu mô hình kinh thành có chỉ một chính điện và một trục chính tâm hay không, và làm thế nào để dựng lại được nhiều chi tiết của tòa điện đã cháy sao cho sát thực nhất.
Để đi đến ngày hôm nay, một trong những rào cản lớn nhất không chỉ nằm ở việc tìm kiếm cứ liệu khảo cổ, mà còn là bài toán xử lý những công trình lịch sử cận hiện đại ngay trên trục chính tâm của di sản. Tòa nhà Cục Tác chiến cùng các công trình thời Pháp thuộc nằm trên lòng đất chứa đựng nền móng của Điện Kính Thiên và sân Đan Trì. Theo các công ước quốc tế về Di sản Thế giới, việc tháo dỡ hay “hạ giải” bất kỳ công trình nào trong vùng lõi di sản đều đòi hỏi những tiêu chuẩn vô cùng khắt khe.
Sau nhiều năm tháng kiên trì đối thoại với UNESCO, với quá trình chuẩn bị công phu, có sở cứ khoa học, Hà Nội đã từng bước đạt được sự đồng thuận ấy. Qua các kỳ họp liên tiếp, Ủy ban Di sản Thế giới đã chấp thuận định hướng, tầm nhìn bảo tồn và phát huy giá trị trục trung tâm Hoàng thành Thăng Long, trong đó có việc “hạ giải có kiểm soát” một số công trình thời Pháp trong vùng lõi di sản. Tháng 7/2026, tại kỳ họp lần thứ 48, Ủy ban đã thông qua Quyết định 48 COM 7B.25, đồng thuận với việc phục dựng Điện Kính Thiên trong giai đoạn đầu của tầm nhìn này, đồng thời đưa ra những khuyến nghị và yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hồ sơ cho các bước tiếp theo.
Điều này đặt lên vai chúng ta một trách nhiệm giải trình cao hơn, không chỉ trước UNESCO mà trước chính lịch sử. Việc hạ giải các công trình Pháp đã được thực hiện với cam kết rằng chúng được số hóa, lưu giữ đầy đủ tư liệu trước khi biến mất khỏi không gian vật lý.
Bên cạnh giới chuyên gia, sự quan tâm của dư luận về dự án là điều dễ hiểu. Dự án đã được khởi công cuối tháng 9/2026, thực hiện trong giai đoạn 2026–2030, với tổng mức đầu tư hơn 1.680 tỷ đồng, chủ đầu tư là Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội.
Chúng ta có trách nhiệm phân biệt rạch ròi: Vốn ngân sách là nguồn tài chính của dự án, với sự giám sát chặt chẽ của nhiều cơ quan địa phương và trung ương. Về nhà thầu thi công, đương nhiên người dân có quyền biết ai làm, làm với cơ chế hợp đồng nào, và cơ chế giám sát chất lượng giữa chủ đầu tư nhà nước và nhà thầu tư nhân ra sao để người dân cùng tham gia giám sát.
Lời hứa với thời gian, và lời hứa với công chúng
Một đô thị muốn đi xa vào tương lai thì phải có rễ sâu bám chắc vào quá khứ. Phục hồi Điện Kính Thiên không đơn thuần là dựng lại một công trình gỗ hay đá. Đó là quá trình tái tạo lại một trong những không gian văn hóa – tâm linh – lịch sử thiêng liêng của dân tộc giữa lòng Thủ đô. Nhưng để lời hứa ấy không trở thành một lời hứa suông, nó cần được đồng hành bởi ba điều kiện mà tôi, với tư cách một người viết, tin rằng không thể thiếu.
Thứ nhất, minh bạch về vai trò, trách nhiệm của các bên tham gia, đặc biệt là của các cơ quan chức năng trung ương và địa phương, của nhà thầu trong một dự án dùng ngân sách nhà nước và chưa từng có tiền lệ.
Thứ hai, trung thực về giới hạn của khoa học. Những tranh luận học thuật về mô hình phục dựng không phải là những rào cản cần vượt qua bằng sự im lặng, mà là một phần tất yếu của quá trình. Công chúng có quyền được biết rằng một số chi tiết của tòa điện phục dựng là kết quả của những giả thuyết được đồng thuận, không phải của những bằng chứng không thể bác bỏ.
Thứ ba, ý thức về trách nhiệm quốc tế. UNESCO đã dành cho Việt Nam một sự tin tưởng hiếm có. Sự tin tưởng ấy không phải là một giấy phép để làm bất cứ điều gì, mà là một sự đồng thuận có điều kiện, kèm theo lời hứa rằng công trình cuối cùng sẽ xứng đáng với vị thế Di sản Thế giới của Hoàng thành Thăng Long.
Mỗi mảnh gạch, từng chân đá hoa sen ở Hoàng thành Thăng Long vẫn đang thầm thì câu chuyện của ngàn năm. Và việc chúng ta cùng nhau lắng nghe, nâng niu, trả lại dáng dấp nguy nga cho Điện Kính Thiên chính là cách hành động trách nhiệm nhất để nối liền quá khứ với tương lai. Nhưng lắng nghe lịch sử cũng có nghĩa là lắng nghe cả những câu hỏi khó, những câu hỏi mà sự trung thực không được phép bỏ qua. Chắc chắn, Hà Nội sẽ làm được, làm đầy đủ, làm trọn vẹn điều đó.
Tác giả: Ông Lê Trung Hiếu là Phó Giám đốc Sở Tài chính Hà Nội.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!