Tháng 9, Trương Quốc Vinh tròn 70 tuổi nếu còn sống. Anh được xem là người thổi hồn và mang lại cho nghệ thuật xứ hương cảng một diện mạo rực rỡ suốt 3 thập kỷ. Hong Kong (Trung Quốc) tưởng niệm ngôi sao của mình bằng chuỗi hoạt động đủ khiến nhiều nghệ sĩ đương đại phải thèm muốn.
Đó là triển lãm hơn 300 hiện vật tại Bảo tàng Văn hóa Hong Kong (Trung Quốc), đêm nhạc quy tụ nhiều ca sĩ, bán sạch vé chỉ trong thời gian ngắn, hộp 7 CD gồm 70 ca khúc, một sáng tác tưởng niệm mới, không gian trải nghiệm nghệ thuật và màn trình diễn của 1.956 thiết bị bay không người lái.
Trương Quốc Vinh được nhớ vì bi kịch hay tài năng?
Tại Singapore, A Phi chính truyện được đưa trở lại rạp bằng phiên bản phục chế 4K. Toàn bộ vé của đêm nhạc tại Khu văn hóa Tây Cửu Long đã được bán hết. Người hâm mộ từ nhiều nơi lên kế hoạch đến Hong Kong (Trung Quốc) từ hai năm trước.
Một nghệ sĩ đã vắng mặt 23 năm vẫn tạo ra những cuộc hội ngộ đông người, nghiêm túc và tốn kém có lẽ là hiện tượng không thường thấy ở showbiz.
Dĩ nhiên, đông người tưởng nhớ chưa phải bằng chứng tuyệt đối của tài năng. Lịch sử văn hóa đại chúng không thiếu những thần tượng được giữ tên tuổi chỉ nhờ vào bi kịch, tin đồn và ngành công nghiệp lưu niệm.
Hào quang sau cái chết đôi khi còn được khuếch đại mạnh hơn khi nghệ sĩ còn sống. Người ta sản xuất poster, hộp đĩa giới hạn, tour tham quan, vật phẩm sưu tầm và hàng nghìn bài viết bắt đầu bằng hai chữ “huyền thoại”.
Nhưng trường hợp Trương Quốc Vinh nếu giải thích chỉ bằng nỗi tiếc thương thì cũng thật khiên cưỡng. Không phải ngẫu nhiên, cộng đồng fan của Ca Ca dường như luôn được “độ” bằng câu thần chú: người cũ chưa đi, người mới đã đến.
Công bằng mà nói, nếu tổ chức một cuộc thi thanh nhạc, Trương Quốc Vinh chưa chắc đứng đầu. Anh không nổi tiếng nhờ quãng giọng đáng kinh ngạc, những nốt cao khiến khán phòng rung chuyển hay khả năng phô diễn kỹ thuật liên tục.
Giá trị của Trương Quốc Vinh nằm ở khả năng biến ca khúc thành lời tự sự. Những Gió tiếp tục thổi, Im lặng là vàng, Năm tháng tựa tình ca hay Ánh trăng nói hộ lòng tôi tồn tại lâu dài là bởi nó giúp người nghe nhận ra trong đó một con người đang đối diện với cô độc, kiêu hãnh, tổn thương và nhu cầu được sống đúng với bản thân. Đây là kiểu ngôi sao có thể xuất hiện trước hàng nghìn người mà vẫn khiến mỗi ca khúc giống như lời nói riêng với một người.
Ngoài lợi thế của giọng ca ở khu vực âm thanh thấp, Trương Quốc Vinh còn có sức hút sân khấu bẩm sinh. Anh sử dụng trang phục, vũ đạo, ánh sáng, cơ thể và sắc thái giới như một phần của tác phẩm. Từ vẻ trẻ trung trong Monica đến hình ảnh táo bạo ở những màn trình diễn sau này như Người có lòng, Tôi, Ca Ca liên tục tháo bỏ chiếc khung mà công chúng muốn đặt quanh một nam thần tượng.
Ở thời điểm những năm 90 của thế kỷ trước, lựa chọn ấy gây nhiều tranh cãi. Nhưng thời gian đã chứng minh, sân khấu quá an toàn thường có tuổi thọ ngắn. Những hình ảnh từng khiến một bộ phận khán giả khó chịu, qua năm qua tháng, lại trở thành dấu mốc khi người ta nhìn lại quá trình văn hóa đại chúng châu Á mở rộng cách biểu đạt về giới, vẻ đẹp và căn tính.
Trương Quốc Vinh mặc nhiên trở thành một biểu tượng của cái “tôi” cá nhân. Anh khoác tinh thần tự do ấy lên người rồi bước ra sân khấu và để lại những ấn ký không thể thay thế cho nhiều thế hệ khán giả.
Một ví dụ của tài năng đích thực
Ngoài âm nhạc, Trương Quốc Vinh còn để lại di sản khổng lồ trong lĩnh vực điện ảnh. Là “chàng thơ” của Vương Gia Vệ, Ca Ca được đóng đinh với những nhân vật đẹp, bất định, luôn mang cảm giác không thuộc về đâu.
Trong A Phi chính truyện (Vương Gia Vệ), Trương Quốc Vinh vào vai Húc Tử - chàng trai lạnh lùng và bất cần. Vẻ quyến rũ của nhân vật không che được sự trống rỗng do thiếu căn tính và cảm giác bị bỏ rơi.
Húc Tử của Trương Quốc Vinh có thể nói là một nhân vật vừa đáng ghét, vừa đáng yêu, vừa cô độc, vừa quyến rũ đến mức khán giả biết rõ kiểu nhân vật này chỉ mang đến tổn thương, nhưng vẫn không thể rời mắt.
Đến Bá vương biệt Cơ (Trần Khải Ca), Trương Quốc Vinh hóa thân thành Trình Điệp Y, nghệ sĩ Kinh kịch sống quá sâu trong vai Ngu Cơ đến mức ranh giới giữa sân khấu và đời thực dần tan biến.
Đây là loại vai diễn rất dễ bị đẩy sang bi lụy hoặc phô trương. Nhưng khéo mà Trương Quốc Vinh lại giữ được sự mong manh, kiêu hãnh và ám ảnh của nhân vật trong cùng một hình hài. Trình Điệp Y không chỉ là vai diễn về một nghệ sĩ Kinh kịch. Nhân vật ấy còn mang bi kịch của con người bị lịch sử, nghệ thuật, tình yêu và căn tính luôn luôn giằng xé về những phía khác nhau.
Trong Xuân quang xạ tiết (Vương Gia Vệ), Hà Bảo Vinh lại là một trường hợp khó ưa khác. Anh thất thường, ích kỷ, liên tục rời đi rồi quay lại, biến tình yêu thành vòng lặp của tổn thương. Cái giỏi của Trương Quốc Vinh là đã tìm được phần dễ vỡ nằm dưới dáng vẻ tùy tiện ấy. Vì vậy, Hà Bảo Vinh mới có thể neo vào trí nhớ người xem như một thiên sứ sa đọa, rằng chỉ cần anh mở miệng bảo “mình làm lại đi” là người ta lại sẵn lòng tha thứ cho mọi sự khó chịu, bất ổn và lầm lỡ của anh.
Trương Quốc Vinh qua đời ngày 1/4/2003 ở tuổi 46. Cái chết đột ngột chắc chắn góp phần giữ hình ảnh Ca Ca ở thời kỳ gần như đỉnh cao. Khán giả không phải chứng kiến thần tượng già đi, sa sút, lặp lại chính mình hoặc xuất hiện trong những sản phẩm đáng lẽ nên từ chối. Một hành trình bị cắt ngang luôn để lại nhiều tiếc nuối hơn một sự nghiệp đã đi đến hồi kết tự nhiên.
Song không nên dùng bi kịch để giải thích toàn bộ sức sống của Trương Quốc Vinh. Những người sinh sau năm 2003 có thể không biết đầy đủ về thời hoàng kim của Cantopop, cũng không từng xếp hàng mua băng cassette của Trương Quốc Vinh. Nhưng họ hiểu cảm giác không tìm được chỗ đứng của A Phi, nhận ra sự giằng xé của Trình Điệp Y và có thể đã gặp một Hà Bảo Vinh trong đời mình.
Suốt 23 năm qua, công nghệ nghe nhạc đã đổi, màn ảnh đã đổi, thị hiếu đã đổi, chỉ là những câu hỏi trong nghệ thuật của Ca Ca thì chưa bao giờ cũ: Con người là ai, có được quyền sống khác số đông hay không, vì sao càng khao khát tình yêu càng dễ làm nhau tổn thương?
Chừng nào khán giả còn phải vật lộn với những câu hỏi ấy, câu chuyện của Ca Ca có lẽ vẫn còn được người ta kể đi kể lại.