Robot sẽ biết "suy nghĩ"?

Viễn cảnh robot tự học từ kinh nghiệm, xử lý tình huống mới và giải quyết vấn đề gần giống con người từng gợi cảm giác chỉ tồn tại trong phim khoa học viễn tưởng. Tuy nhiên, các nhà khoa học Nhật Bản đã biến một phần viễn cảnh ấy thành hiện thực bằng hệ thống giúp robot tiếp cận nhiệm vụ chưa từng được lập trình trước. Công trình do tiến sĩ Osamu Hasegawa cùng các cộng sự tại Viện Công nghệ Tokyo phát triển, mở ra hướng kết nối gần hơn giữa máy móc và đời sống con người. Trọng tâm của nghiên cứu là SOINN, một thuật toán cho phép robot vận dụng kiến thức đã có để phân tích, suy luận và tìm cách hoàn thành yêu cầu mới. Thay vì chỉ lặp lại chuỗi thao tác cố định, robot có thể kiểm tra môi trường xung quanh, thu thập dữ liệu cần thiết rồi sắp xếp thông tin thành bộ chỉ dẫn phù hợp. Nhờ cơ chế này, robot không chỉ thực hiện lệnh, mà còn từng bước hình thành cách tiếp cận nhiệm vụ dựa trên hoàn cảnh thực tế. Các thế hệ robot hiện nay vốn xử lý rất tốt những công việc được con người lập trình từ trước, nhưng thường hiểu biết hạn chế về thế giới thực nơi con người sinh sống. Theo tiến sĩ Osamu Hasegawa, dự án SOINN hướng đến việc xây dựng một cây cầu nối robot với môi trường đời thường nhiều biến động. Cây cầu đó đặc biệt quan trọng, bởi cuộc sống thực tế hiếm khi cung cấp cho robot những điều kiện hoàn toàn giống với kịch bản đã được chuẩn bị sẵn. Một ví dụ dễ hình dung là người dùng ra lệnh cho robot: “Hãy phục vụ nước”, dù robot chưa từng được lập trình riêng kỹ năng phục vụ nước trước đó. SOINN có thể giúp robot tìm kiếm trên internet những nhiệm vụ tương tự, sau đó phân tích thông tin để chia yêu cầu thành các bước thực hiện. Từ dữ liệu thu thập được, robot có thể xác định những vật dụng cần dùng, nhận biết trình tự thao tác và cố gắng đáp ứng mệnh lệnh trong điều kiện cụ thể. Khả năng sử dụng vật dụng chưa từng gặp cũng tạo nên điểm khác biệt đáng chú ý của hệ thống này so với các robot chỉ hoạt động trong môi trường kiểm soát chặt chẽ. Robot không nhất thiết cần được lập trình trước cho mọi đồ vật, vì SOINN hỗ trợ nó tìm kiếm kiến thức liên quan rồi điều chỉnh cách xử lý theo thông tin quan sát được. Dù vậy, khi nhiệm vụ vượt quá khả năng, hệ thống có thể yêu cầu con người giúp đỡ thay vì tiếp tục hành động một cách mù quáng. Một thách thức lớn của việc tìm kiếm thông tin trực tuyến nằm ở lượng dữ liệu khổng lồ, trong đó nhiều kết quả không liên quan hoặc gây nhiễu cho nhiệm vụ đang thực hiện. SOINN được thiết kế để lọc bớt thông tin không cần thiết, tương tự cách con người tập trung vào dữ kiện hữu ích giữa vô số tín hiệu xung quanh. Theo tiến sĩ Osamu Hasegawa, năng lực sàng lọc này giúp robot khai thác internet hiệu quả hơn, thay vì bị nhấn chìm trong kho dữ liệu quá rộng. Điểm đáng chú ý của SOINN không nằm ở việc biến robot thành con người theo nghĩa đầy đủ, mà ở khả năng giúp máy móc học hỏi, suy luận và thích ứng linh hoạt hơn. Robot vẫn phụ thuộc vào dữ liệu, thuật toán, môi trường quan sát cùng sự hỗ trợ của con người khi gặp tình huống vượt khả năng. Tuy nhiên, cách tiếp cận này cho thấy robot tương lai có thể đảm nhiệm nhiều công việc đời thường hơn, thay vì chỉ lặp lại những động tác được cài đặt cứng nhắc. Các nhà khoa học kỳ vọng SOINN sẽ được ứng dụng trong nhiều tình huống thực tế, chẳng hạn điều khiển đèn báo hiệu giao thông nhằm hạn chế ùn tắc. Hệ thống có thể phân tích dữ liệu về mật độ phương tiện cùng những báo cáo tai nạn tại từng thời điểm, rồi hỗ trợ lựa chọn cách điều phối phù hợp hơn. Từ một robot biết phục vụ nước, hướng nghiên cứu này gợi mở hình ảnh những hệ thống biết quan sát, học hỏi và hỗ trợ con người trong thế giới luôn thay đổi.