Các nhà khoa học Trung Quốc vừa lên tiếng cho rằng chính phủ nên ban hành luật, quy định sử dụng robot khi tốc độ phát triển robot của nước này đang diễn ra quá nhanh. Tranh cãi về quy định và quyền của robot ngày càng phổ biến trên thế giới. Những tiến bộ phát triển robot có thể gây ra một số nguy ...
Các nhà khoa học Trung Quốc vừa lên tiếng cho rằng chính phủ nên ban hành luật, quy định sử dụng robot khi tốc độ phát triển robot của nước này đang diễn ra quá nhanh. Tranh cãi về quy định và quyền của robot ngày càng phổ biến trên thế giới.
Những tiến bộ phát triển robot có thể gây ra một số nguy hiểm, đặc biệt khi ngành công nghiệp này đang trải qua những thay đổi sâu sắc.
Robot ngày càng phổ biến
Robot "EveR-3" (Eve Robot 3) của Hàn Quốc cao 157cm, có thể nói chuyện bằng tiếng Hàn
và tiếng Anh (Ảnh: Internet).
Robot đang được sử dụng nhiều trong công nghiệp, các chương trình cứu trợ thảm họa, và nhiều lĩnh vực khác. Các nhà khoa học ở ĐH Tohoku (Nhật Bản) gửi đi 6 robot để thực hiện sứ mệnh ứng cứu sau thảm họa động đất và sóng thần hôm 11/3 để tìm kiếm nạn nhân tại những địa điểm nhân viên tìm kiếm không thể tới.
Một số viện nghiên cứu ở Mỹ cũng gửi 4 loại robot tới Nhật để trợ giúp công tác tìm kiếm. Robot điều khiển từ xa (ROV) được đưa tới những nơi bị tàn phá nhất để tìm kiếm các thi thể mất tích.
GS. Fumitoshi Matsuno ở ĐH Kyoto nói rằng các robot đó đã hoàn thành nhiệm vụ “tốt hơn mong đợi” với sự giúp đỡ của lực lượng tự vệ Nhật Bản.
Trung Quốc cũng đạt được nhiều tiến bộ trong nghiên cứu và phát triển ROV. Một ROV mang tên “Hai Long” do ĐH Jiaotong Thượng Hải phát triển, có thể lặn xuống độ sâu 3.500m. Đội khám phá đại dương của Trung Quốc vừa hoàn thành nhiệm vụ khám phá nam Đại Tây Dương với sự giúp đỡ của Hai Long.
Ở một số nước khác, trí tuệ nhân tạo được phát triển với trọng tâm là tính cơ động và khả năng thể hiện cảm xúc với con người. Hàn Quốc đang phát triển hệ thống robot sử dụng trong nhiều lĩnh vực, như quốc phòng, giáo dục và cứu hỏa. Young-Jo Cho, chuyên gia của Ủy ban kế hoạch công nghệ robot, thuộc Bộ tri thức Hàn Quốc, nói rằng nước này đặt mục tiêu trở thành một trong những trung tâm sản xuất robot hàng đầu thế giới vào năm 2018.
GS. Tomomasa Sato ở ĐH Tokyo, nói ông hy vọng chính phủ Nhật sẽ tiếp tục tăng ngân sách cho nghiên cứu robot. Ông cho rằng trận động đất hôm 11/ 3 có thể hướng công tác nghiên cứu và phát triển robot của nước này theo hướng thực tế hơn. “Đó không chỉ là vấn đề ngân sách, mà cũng là vấn đề luật pháp và quy định”, Tomomasa nói.
Có nên ban hành luật, trao quyền cho robot?
Vì robot có thể gây một số nguy cơ nếu sử dụng không đúng cách, Nhật Bản đã ban hành một số quy định về sử dụng robot, trong đó có quy định cấm sử dụng một số loại robot được sử dụng trên đường phố.
“Các quy định là cần thiết không phải vì robot đủ mạnh để gây đe dọa với con người, mà vì việc sử dụng robot không đúng cách có thể gây họa”, GS. Cao Qixin, phó giám đốc Viện robot thuộc ĐH Giao thông Thượng Hải, nói.
Năm 2007, một nhóm chuyên gia Hàn Quốc đã soạn ra dự luật robot nhằm ngăn chặn robot lạm dụng con người và ngược lại. Nội dung của dự thảo gồm 3 điều, đó là: Robot không được làm hại con người, hoặc cho phép con người thực hiện hành vi gây hại; robot phải nghe theo mệnh lệnh của con người, trừ khi mệnh lệnh đó mâu thuẫn với điều 1; robot phải tự bảo vệ sự tồn tại của mình với điều kiện sự bảo vệ đó không mâu thuẫn với 2 điều trên.
Một robot điều khiển giao thông do ĐH Sư phạm kỹ thuật TP.HCM chế tạo (Ảnh: Võ Ánh)
Nhiều nước khác cũng đang xem xét vấn đề đạo đức của robot. Năm 2006, nghiên cứu do chính phủ Anh thực hiện dự đoán rằng trong 50 năm nữa, robot có thể sẽ đòi hỏi được có quyền như con người. Mạng lưới nghiên cứu robot châu Âu cũng đang trong quá trình soạn thảo bộ quy tắc sử dụng robot.
Bên cạnh vấn đề quy định sử dụng robot, một số người đang băn khoăn, nếu robot có thể cảm nhận sự đau đớn, chúng có nên được bảo đảm một số quyền lợi hay không? Nếu robot có cảm xúc, chúng có nên được phép cưới con người, hay sở hữu tài sản riêng?
Những câu hỏi này có vẻ xa rời thực tế, nhưng chỉ vài năm trước đây một số cuộc tranh cãi về quyền động vật cũng bị nhiều người cho là không thực tế. Nhưng giờ đây, quyền động vật đang được nhiều người thừa nhận.
Tốc độ phát triển robot tại Trung Quốc đang khiến giới khoa học nước này kêu gọi chính phủ sớm ban hành luật và quy định sử dụng, trước khi công nghệ tiến quá nhanh. Lo ngại không chỉ nằm ở sức mạnh máy móc, mà còn ở những nguy cơ phát sinh khi robot được triển khai sai mục đích trong đời sống và công nghiệp. Tranh luận về trách nhiệm, đạo đức, thậm chí quyền lợi của robot cũng ngày càng xuất hiện tại nhiều quốc gia, dù phần lớn câu hỏi vẫn còn rất mới. Robot hiện diện ngày càng rộng trong công nghiệp, cứu trợ thảm họa, quốc phòng, giáo dục, cứu hỏa và nhiều lĩnh vực từng phụ thuộc gần như hoàn toàn vào con người.
Sau trận động đất và sóng thần ngày 11/3, các nhà khoa học Đại học Tohoku, Nhật Bản, điều sáu robot tới những khu vực nhân viên cứu hộ khó tiếp cận. Một số viện nghiên cứu Mỹ cũng đưa bốn loại robot sang Nhật, trong đó robot điều khiển từ xa được sử dụng tại những vùng bị tàn phá nặng nề. Những thiết bị này hỗ trợ tìm kiếm nạn nhân và thi thể mất tích, còn Giáo sư Fumitoshi Matsuno thuộc Đại học Kyoto đánh giá nhiệm vụ hoàn thành tốt hơn mong đợi. Tại Trung Quốc, robot điều khiển từ xa Hai Long do Đại học Jiaotong Thượng Hải phát triển có thể lặn xuống độ sâu 3.500m dưới mặt biển.
Nhờ Hai Long, đội khám phá đại dương Trung Quốc đã hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu khu vực nam Đại Tây Dương, cho thấy robot đang mở rộng giới hạn thám hiểm. Trong khi đó, nhiều nước tập trung phát triển trí tuệ nhân tạo có khả năng di chuyển linh hoạt hơn, đồng thời thể hiện cảm xúc khi tương tác với con người. Hàn Quốc xây dựng các hệ thống robot phục vụ quốc phòng, giáo dục và cứu hỏa, với mục tiêu trở thành một trong những trung tâm sản xuất robot hàng đầu thế giới vào năm 2018. Robot EveR-3 của Hàn Quốc cao 157cm, có thể trò chuyện bằng tiếng Hàn và tiếng Anh, phản ánh hướng phát triển ngày càng gần gũi với con người.
Young-Jo Cho, chuyên gia Ủy ban kế hoạch công nghệ robot thuộc Bộ tri thức Hàn Quốc, cho biết nước này đặt tham vọng lớn trong lĩnh vực sản xuất robot. Tại Nhật Bản, Giáo sư Tomomasa Sato thuộc Đại học Tokyo kỳ vọng chính phủ tiếp tục tăng ngân sách nghiên cứu, đặc biệt sau kinh nghiệm từ thảm họa ngày 11/3. Ông cho rằng thảm họa có thể thúc đẩy nghiên cứu robot thực tế hơn, bởi công nghệ cần đáp ứng những tình huống nguy hiểm mà con người khó trực tiếp xử lý. Tuy nhiên, Tomomasa nhấn mạnh bài toán robot không chỉ liên quan ngân sách, mà còn đòi hỏi luật pháp và các quy định rõ ràng.
Nhật Bản đã ban hành một số quy định sử dụng robot, trong đó có điều khoản cấm triển khai một số loại robot trên đường phố vì nguy cơ gây hậu quả ngoài ý muốn. Giáo sư Cao Qixin, Phó giám đốc Viện robot thuộc Đại học Giao thông Thượng Hải, cho rằng quy định cần thiết không phải vì robot đủ mạnh đe dọa con người. Theo ông, mối nguy chủ yếu xuất hiện khi con người sử dụng robot không đúng cách, khiến một công cụ hữu ích biến thành nguồn gây tai họa. Năm 2007, một nhóm chuyên gia Hàn Quốc soạn dự luật robot nhằm ngăn robot lạm dụng con người, đồng thời ngăn con người lạm dụng robot.
Dự thảo đề xuất robot không được làm hại con người hoặc cho phép con người gây hại, phải tuân lệnh ngoại trừ mệnh lệnh mâu thuẫn nguyên tắc đầu tiên. Nguyên tắc thứ ba yêu cầu robot tự bảo vệ sự tồn tại của mình, nhưng chỉ trong giới hạn không xung đột với hai nguyên tắc trước. Nhiều quốc gia tiếp tục xem xét đạo đức robot, trong đó nghiên cứu do chính phủ Anh thực hiện năm 2006 dự đoán robot có thể đòi quyền như con người sau 50 năm. Mạng lưới nghiên cứu robot châu Âu cũng xây dựng bộ quy tắc sử dụng, còn các câu hỏi về cảm xúc, hôn nhân và tài sản riêng vẫn chưa có lời giải.
Những vấn đề ấy từng bị xem là xa thực tế, nhưng tranh luận về quyền động vật trước đây cũng từng bị hoài nghi, trước khi ngày càng được xã hội thừa nhận.
