Thời gian gần đây xuất hiện nhiều sáng chế có xuất xứ từ những người chưa học hết phổ thông. Điều này đã tạo ra nhiều luồng ý kiến khác nhau về vai trò của khoa học “chân đất” và khoa học chuyên nghiệp. Điều đáng nói, những sáng chế, sản phẩm này đều xuất phát từ nhu cầu cuộc sống và được người dân ...
Thời gian gần đây xuất hiện nhiều sáng chế có xuất xứ từ những người chưa học hết phổ thông. Điều này đã tạo ra nhiều luồng ý kiến khác nhau về vai trò của khoa học “chân đất” và khoa học chuyên nghiệp.
Điều đáng nói, những sáng chế, sản phẩm này đều xuất phát từ nhu cầu cuộc sống và được người dân đón nhận khá nhiệt tình bởi tính hữu ích của nó.
Cần khẳng định, các sáng chế, sản phẩm từ các nhà khoa học chân đất rất đáng hoan nghênh, đóng góp nhất định vào phát triển đời sống kinh tế xã hội.
Song, điều đáng bàn ở đây, có khá nhiều sự ngộ nhận cho rằng, chẳng cần học hành, đầu tư nghiên cứu mà họ - những người nông dân cũng có thể chế tạo máy móc nông cụ hay những sản phẩm hữu ích, còn những nhà khoa học thì lại không thể làm được điều đó. Đây là một quan niệm sai lầm.
Một nhà sáng chế "chân đất" bên chiếc máy đục thủy lực tự sáng chế
Mới đây, tại hội chợ Techmart Quảng Nam 2011 diễn ra tại Quảng Nam, có rất nhiều sản phẩm của các nhà khoa học “chân đất” thu hút khách tham quan chẳng kém gì hàng nghìn thiết bị công nghệ của các nhà khoa học chính quy tham gia triển lãm.
Tuy nhiên, lâu nay dường như chúng ta quá thổi phồng các sáng chế của nông dân mà quên đi mặt trái của sự việc. Một nhà khoa học lâu năm cho biết, những sáng chế đó (thật ra, phần lớn là giải pháp hữu ích) đều dựa trên những phát kiến đã có từ trước của các nhà khoa học.
Cái khác là máy do nông dân làm ra gần với điều kiện sử dụng cụ thể hơn, vận hành thuận tiện nhờ tinh giảm một số chức năng của máy gốc. Và yếu tố thuyết phục nhà nông mua máy là giá rẻ.
Thế nhưng, sẽ rất lãng phí, kém hiệu quả nếu cứ để các tay ngang chăm chăm đi chế tạo những cái đã có trước đó hàng chục năm. Nếu có một cơ chế để nông dân hợp tác với nhà khoa học, mọi việc sẽ tốt hơn nhiều.
Do vậy, nếu không nhìn thấy cái hại của chuyện để nông dân tự bơi, không khéo lại cổ súy cho phong trào hình thành đại công trường sáng chế sản phẩm cấp thấp.
Gần đây, nhiều sáng chế xuất hiện từ những người chưa học hết phổ thông, tạo nên cuộc tranh luận về vai trò của khoa học “chân đất” và khoa học chuyên nghiệp. Những sản phẩm ấy thường bắt đầu từ nhu cầu rất cụ thể trong đời sống, sau đó được người dân đón nhận nhờ khả năng giải quyết công việc thiết thực. Sự xuất hiện của các nhà sáng chế nông dân vì thế đáng hoan nghênh, bởi họ đã góp phần nhất định vào phát triển kinh tế và đời sống xã hội.
Điểm hấp dẫn của những sản phẩm này nằm ở cách chúng bám sát hoàn cảnh sử dụng, thay vì chỉ tồn tại trên bản vẽ hoặc trong phòng nghiên cứu. Người chế tạo thường hiểu rõ khó khăn của đồng ruộng, xưởng nhỏ hay công việc hằng ngày, nên tìm cách tạo ra công cụ dễ dùng hơn. Với người mua, một chiếc máy phù hợp nhu cầu, vận hành thuận tiện và có giá rẻ luôn tạo sức thuyết phục mạnh mẽ.
Tại hội chợ Techmart Quảng Nam 2011 tổ chức ở Quảng Nam, nhiều sản phẩm của các nhà khoa học “chân đất” thu hút khách tham quan không kém hàng nghìn thiết bị công nghệ khác. Những sản phẩm ấy cho thấy khả năng quan sát, sự khéo léo và tinh thần tự tìm tòi của những người xuất phát ngoài hệ thống đào tạo chính quy. Hình ảnh một nhà sáng chế “chân đất” bên chiếc máy đục thủy lực tự chế vì thế trở thành điểm nhấn đáng chú ý.
Tuy nhiên, sự quan tâm dành cho các sáng chế nông dân đôi khi chuyển thành cách nhìn quá lạc quan, thậm chí tạo ra những ngộ nhận khó bỏ. Một số người cho rằng không cần học hành hay đầu tư nghiên cứu, nông dân vẫn có thể chế tạo mọi loại máy móc hữu ích, trong khi nhà khoa học chính quy lại không làm được. Quan niệm ấy sai lầm, vì mỗi thành tựu đều cần được đánh giá dựa trên nguồn gốc ý tưởng, mức độ cải tiến, hiệu quả và giới hạn sử dụng.
Theo nhận xét của một nhà khoa học lâu năm, phần lớn sản phẩm được gọi là sáng chế trong trường hợp này thực chất thuộc nhóm giải pháp hữu ích. Chúng thường dựa trên những phát kiến đã được các nhà khoa học tạo ra từ trước, rồi được điều chỉnh để thích hợp hơn với điều kiện sử dụng cụ thể. Điểm mới chủ yếu nằm ở việc tinh giản một số chức năng của máy gốc, giúp thiết bị vận hành thuận tiện và phù hợp khả năng chi trả.
Cách cải tiến ấy không làm giảm giá trị của người chế tạo, nhưng cũng không nên khiến xã hội phủ nhận công sức của khoa học chuyên nghiệp. Nhà khoa học chính quy cung cấp nền tảng lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và những phát minh ban đầu, còn người sử dụng có thể phát hiện nhu cầu thực tế để điều chỉnh sản phẩm. Hai nguồn năng lực ấy bổ sung cho nhau, thay vì tồn tại trong quan hệ đối lập giữa “chân đất” và chuyên nghiệp.
Điều đáng lo là nếu chỉ nhìn vào thành công trước mắt, xã hội có thể khuyến khích nhiều người tiếp tục chế tạo những thứ đã được nghiên cứu từ hàng chục năm trước. Cách làm ấy vừa tiêu tốn công sức, vừa tạo ra sản phẩm trùng lặp, chất lượng thấp hoặc thiếu những yêu cầu kỹ thuật cần thiết. Một nhà khoa học lâu năm cảnh báo, việc để nông dân tự bơi trong sáng chế có thể dẫn tới sự hình thành của một “đại công trường” sản phẩm cấp thấp.
Giải pháp hợp lý hơn là xây dựng cơ chế hợp tác để nông dân làm việc cùng nhà khoa học, từ khâu nhận diện nhu cầu đến thiết kế, thử nghiệm và hoàn thiện sản phẩm. Khi kinh nghiệm thực địa gặp kiến thức chuyên môn, những chiếc máy phù hợp giá thành vẫn có thể đạt độ an toàn, hiệu quả và bền vững cao hơn. Vì vậy, khoa học “chân đất” nên được khuyến khích đúng mức, đồng thời đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với nghiên cứu chuyên nghiệp để niềm vui sáng chế không biến thành sự ngộ nhận.
