Làm du lịch, phát triển vườn rừng
Ở phường Hải Vân (TP. Đà Nẵng), từ nhiều năm nay, căn homestay của chị Đỗ Thị Huyền Trâm (SN 1984) không chỉ là nơi đón khách mà còn là điểm hẹn của bà con thành viên HTX Nông nghiệp sinh thái và Du lịch cộng đồng Hòa Bắc.
Từ một homestay trên mảnh đất của ông bà ngoại, chị Trâm từng bước kết nối những hộ dân trong vùng, vận động bà con cùng làm du lịch cộng đồng theo hướng bền vững.
Ban đầu, những tour đón khách của người dân địa phương khá giản dị: đưa du khách tham quan quanh khu vực Hòa Bắc, trải nghiệm ẩm thực và tìm hiểu văn hóa Cơ Tu. Sau mỗi lần đón khách, bà con ngồi lại để rút kinh nghiệm, cùng với các chuyên gia từng bước định hình hướng phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái.
Theo chị Trâm, việc hình thành HTX bắt nguồn từ mong muốn cùng gìn giữ lưu vực sông Cu Đê, những cánh rừng đầu nguồn và môi trường sinh thái tự nhiên của địa phương.
Bởi vậy, các mục tiêu lớn mà bà con cùng nhau hướng đến khi bắt tay làm du lịch cộng đồng đó là phục hồi rừng, bảo tồn văn hóa của đồng bào Cơ Tu, phát triển nông nghiệp sinh thái và tạo ra sinh kế bền vững cho người dân.
"Để người dân tham gia bảo vệ rừng và chuyển sang những phương thức sản xuất sinh thái HTX phải giải được bài toán sinh kế. Trước hết, người dân cần no cái bụng”, chị Trâm nói.
Chính vì thế, HTX tìm cách đưa tri thức khoa học về đất, về nông nghiệp sinh thái đến gần cộng đồng thông qua các hoạt động, các buổi chia sẻ, lồng ghép vào việc xây dựng các chương trình tour, đồng thời, tạo không gian để người dân chia sẻ tri thức bản địa.
Du khách đến Hòa Bắc không chỉ để ngắm cảnh. Họ cùng làm với nông dân, tìm hiểu thiên nhiên, ngược dòng Cu Đê tìm về đầu nguồn, trải nghiệm đời sống và văn hóa Cơ Tu. Người dân có thêm thu nhập từ chính những giá trị vốn có của quê hương như nghề truyền thống, sản phẩm nông nghiệp. Câu chuyện văn hóa bản địa được gìn giữ trong cộng đồng.
Ở xã Sơn Cẩm Hà (TP. Đà Nẵng), anh Nguyễn Thanh Bình là người tiên phong phát triển kinh tế vườn rừng với HTX Rừng Bách Thảo. Bỏ phố về quê, anh Bình mua lại diện tích rừng trồng keo của người dân rồi chuyển đổi sang trồng cây gỗ lớn. Anh bắt đầu thử sức với cây quế, sau đó mở rộng sang trồng cau, trồng trầm, trồng tre cùng với các loại cây ăn quả hợp thổ nhưỡng.
Mong muốn của anh là trồng cây gỗ lớn để phủ xanh rừng và phục hồi diện tích đất đã bị nghèo dinh dưỡng vì trồng keo lâu năm. Những cây gỗ quý được anh Bình ấp ủ như một món quà để lại cho thế hệ sau.
Xen với cây gỗ lớn, anh trồng cây quế, trầm, các cây dược liệu bản địa của xứ Tiên cũng như các loại cây ăn quả. Ở tầng thấp hơn, anh Bình trồng xen canh những cây ngắn ngày như: sa nhân, gừng, nghệ… để tạo nguồn thu ổn định, lấy ngắn nuôi dài.
“Mô hình của tôi là trong rừng có vườn, trong vườn có rừng. Mục đích là để tạo nên hệ sinh thái bền vững cho môi trường rừng, phát triển vườn để tạo ra nguồn thu, tạo sinh kế bền vững cho người dân”, anh Bình kể.
Không chỉ nhìn vào giá trị kinh tế, qua mô hình vườn rừng, anh Bình cũng nhận thấy những thay đổi trong hệ sinh thái. Trước đây, khu vực này vốn trồng keo, ít thấy chim làm tổ. Nhưng từ khi HTX Rừng Bách Thảo hình thành, khu rừng với nhiều tầng cây thu hút các loài chim tìm về.
Từ những cây trồng trong rừng, anh Bình sản xuất các sản phẩm chế biến như: tinh dầu quế, tinh dầu trầm hương, tinh dầu sả, các dòng sản phẩm làm đẹp cho phái nữ… để nâng cao giá trị của các sản phẩm từ dược liệu, tạo công ăn việc làm cho người dân địa phương.
Lấy sinh kế làm “chìa khóa” giữ rừng
Sau sáp nhập, không gian phát triển mới của Đà Nẵng trải dài từ đô thị, vùng ven biển, biển và hải đảo đến đồng bằng, trung du và miền núi. Đây là một không gian có tiềm năng rất lớn phát triển kinh tế - xã hội và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là các hệ sinh thái tự nhiên đa dạng và quan trọng gồm: rừng, biển, sông, đồng bằng và cả đô thị.
Theo ông Hồ Quang Bửu - Phó Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng, địa phương đang đứng trước bài toán phát triển, không chỉ nhanh hơn mà còn phải phát triển xanh hơn, bền vững hơn, hài hòa hơn giữa con người và thiên nhiên.
"Phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn đi đôi với bảo vệ môi trường và sử dụng hiệu quả tài nguyên ngày càng đóng vai trò quan trọng trong định hướng phát triển của thành phố, làm sao để tạo sinh kế cho người dân gắn với bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học, đồng thời, nhân rộng các mô hình xanh, tuần hoàn", ông Bửu nói.
Ở những địa phương giáp rừng Trung Trường Sơn như Đà Nẵng, sinh kế của người dân đa phần gắn với cánh rừng phía sau nhà. Bởi vậy, khi rừng suy thoái, nguồn lợi tự nhiên giảm sút, sản xuất cũng trở nên bấp bênh. Người dân khó khăn lại càng phụ thuộc vào tài nguyên rừng, tạo thành một vòng lặp mà nếu chỉ tăng tuần tra, xử lý vi phạm thì khó giải quyết tận gốc.
Theo ông Nguyễn Đình Phước, Quản lý dự án Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên tại Việt Nam (WWF-Việt Nam), đây là một trong những vấn đề đặt ra đối với công tác bảo tồn ở khu vực này. Thay vì chỉ tìm cách ngăn con người tác động vào thiên nhiên, cần tìm cách để sinh kế của họ có thể cùng tồn tại với rừng.
Đó cũng là cách WWF-Việt Nam đang tiếp cận - các giải pháp dựa vào thiên nhiên. Trong chiến lược cảnh quan cho khu vực Trung Trường Sơn (từ Nghệ An đến Đà Nẵng), tổ chức này đang đặt mục tiêu đến năm 2035 sẽ quản lý hiệu quả hơn 275 nghìn ha hành lang sinh thái, 105 nghìn ha rừng và đóng góp vào cam kết giảm phát thải quốc gia khoảng 1 triệu tấn carbon.
Nhiều mô hình thực tiễn giúp người dân phát triển sinh kế bền vững gắn với rừng và các hoạt động bảo tồn thiên nhiên như: trồng cây bảo vệ để tạo vùng đệm bảo vệ các diện tích trồng cà phê, kết nối chuỗi giá trị và hướng dẫn kỹ thuật thu lượm để xuất khẩu hạt trẩu, thiết lập quỹ tài chính vi mô cho người dân gắn với cam kết bảo vệ rừng…
“Các giải pháp này cần linh hoạt điều chỉnh theo từng hệ sinh thái cụ thể, hiện trạng quyền sử dụng đất, năng lực thực tế của cộng đồng và tín hiệu của thị trường. Khi sinh kế của người dân gắn với hệ sinh thái rừng, việc bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học mới có thêm một điểm tựa từ chính cộng đồng”, ông Phước nói.