Từ cây trồng góp phần phủ xanh đất trống, đồi trọc, tạo sinh kế cho đồng bào vùng cao, cà-phê Arabica đang trở thành nông sản chủ lực của Sơn La. Trước yêu cầu ngày càng cao của thị trường quốc tế, tỉnh Sơn La tập trung đẩy mạnh nâng cao chất lượng, chế biến sâu, phát triển vùng nguyên liệu bền vững và xây dựng thương hiệu gắn với bản sắc địa phương.
Tại Sơn La, điều kiện tự nhiên với địa hình núi cao, khí hậu đặc trưng và sự chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm đã tạo lợi thế cho cây cà-phê Arabica sinh trưởng, tích lũy hương vị. Từ 278ha cà-phê Arabica được trồng năm 1980, đến nay tỉnh Sơn La đã mở rộng diện tích lên hơn 44.000ha, sản lượng đạt gần 51.000 tấn cà-phê nhân mỗi năm. Hiện nay, tỉnh Sơn La đã trở thành vùng trồng Arabica lớn nhất cả nước, đóng góp quan trọng vào kinh tế nông nghiệp, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân vùng cao. Qua quá trình sản xuất, chế biến và phát triển thị trường, cà-phê Sơn La từng bước khẳng định chỗ đứng, trở thành sản phẩm nông nghiệp có khả năng cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế.
Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường ngày càng coi trọng chất lượng, tính minh bạch của nguồn gốc và trách nhiệm môi trường, mở rộng diện tích hay gia tăng sản lượng không còn là mục tiêu duy nhất. Yêu cầu đặt ra là chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang nâng cao chất lượng, hiệu quả và giá trị gia tăng; tổ chức lại sản xuất theo chuỗi liên kết, để người trồng cà-phê được hưởng lợi tương xứng hơn với công sức và chất lượng sản phẩm.
Từ cây trồng góp phần phủ xanh đất trống, đồi trọc, tạo sinh kế cho đồng bào vùng cao, cà-phê Arabica đang trở thành nông sản chủ lực của Sơn La.
Một trong những hạn chế từng tồn tại ở các vùng trồng tại Sơn La chính là tập quán thu hái đại trà, lẫn quả xanh với quả chín, chủ yếu bán nguyên liệu thô. Cách làm này khiến chất lượng không đồng đều, giá trị sản phẩm thấp và người sản xuất dễ chịu tác động khi thị trường biến động. Việc hình thành các hợp tác xã, tổ hợp tác và nhóm liên kết đã mở ra hướng khắc phục, đưa quy trình canh tác, thu hái, sơ chế từng bước đi vào nền nếp.
Tại xã Mường Chanh, Hợp tác xã Ara-Tay Coffee do bà Cầm Thị Mòn làm giám đốc đã vận động các thành viên thay đổi phương thức sản xuất, tuân thủ yêu cầu thu hái 100% quả chín đỏ, kiểm soát quá trình lên men và phơi cà-phê theo các phương pháp Natural, Honey, Washed. Nhờ chú trọng chất lượng, sản phẩm của hợp tác xã đạt chứng nhận OCOP bốn sao, có thành tích tại cuộc thi Vietnam Amazing Cup và từng bước tiếp cận các thị trường như: Nhật Bản, châu Âu, Australia. Bà Cầm Thị Mòn chia sẻ: Từ thực tiễn cho thấy, tổ chức sản xuất theo nhóm liên kết không chỉ giúp nâng cao chất lượng nguyên liệu mà còn tạo điều kiện để nông dân tiếp cận kỹ thuật mới, chia sẻ kinh nghiệm và tăng khả năng thương lượng trong tiêu thụ sản phẩm. Đáng chú ý, mô hình còn tạo thêm cơ hội phát triển kinh tế cho phụ nữ dân tộc thiểu số, phát huy vai trò của cộng đồng trong xây dựng vùng nguyên liệu chất lượng cao.
Phát triển vùng nguyên liệu gắn với kiểm soát chất lượng được xác định là nhiệm vụ xuyên suốt.
Ông Vũ Việt Thắng, Giám đốc Công ty cổ phần Phúc Sinh Sơn La
Cùng với chuẩn hóa vùng nguyên liệu, chế biến sâu là hướng đi quan trọng để gia tăng giá trị hạt cà-phê Arabica Sơn La. Thay vì phụ thuộc chủ yếu vào xuất khẩu nguyên liệu, doanh nghiệp và hợp tác xã đang đầu tư công nghệ, đa dạng hóa sản phẩm, từng bước xây dựng thương hiệu và tiếp cận trực tiếp khách hàng quốc tế. Ông Vũ Việt Thắng, Giám đốc Công ty cổ phần Phúc Sinh Sơn La, cho biết: Phát triển vùng nguyên liệu gắn với kiểm soát chất lượng được xác định là nhiệm vụ xuyên suốt. Doanh nghiệp chú trọng từ khâu giống, chăm sóc vườn cây đến thu hái, nhằm bảo đảm chất lượng và hương vị cà-phê ổn định. Liên kết với nông hộ giúp doanh nghiệp chủ động hơn về nguyên liệu, đồng thời hỗ trợ từng bước chuẩn hóa quy trình sản xuất.
Tại Hợp tác xã Cà-phê Bích Thao, hợp tác xã tập trung cải tạo vườn cây, đổi mới giống và đầu tư công nghệ chế biến. Nhận thấy một số vườn cà-phê lâu năm đã già cỗi, năng suất và kích thước hạt thiếu đồng đều, hợp tác xã đã chủ động đưa các giống THA1 và Catimor thuần chủng vào nhân giống, ghép cải tạo; vận động người dân chuyển sang phương thức chăm sóc hữu cơ và thu hái chọn lọc. Sản phẩm của Hợp tác xã Cà-phê Bích Thao đạt kết quả tại Golden Coffee Awards 2025 và giành Huy chương vàng năm 2026 do Hiệp hội Rang xay Đức trao tặng. Từ năm 2023, hợp tác xã đã xuất khẩu trực tiếp các lô cà-phê đặc sản sang Đức, Anh, Pháp, Nhật Bản và Trung Đông.
Ông Nguyễn Xuân Thao, Giám đốc hợp tác xã cho biết: Hợp tác xã đồng thời đầu tư hệ thống phân loại màu, dây chuyền rang xay và xưởng chế biến khép kín có công suất 20 tấn cà-phê nhân mỗi ngày. Từ nền tảng nguyên liệu được kiểm soát, đơn vị phát triển các dòng cà-phê đặc sản, cà-phê rang xay, cà-phê hòa tan sấy thăng hoa và trà Cascara chế biến từ vỏ quả cà-phê chín đỏ.
Năm 2017, cà-phê Sơn La được cấp chỉ dẫn địa lý, tạo cơ sở quan trọng để bảo vệ danh tiếng sản phẩm và nâng cao giá trị thương hiệu. Đến nay, Sơn La đã hình thành hai vùng sản xuất cà-phê ứng dụng công nghệ cao tại Mai Sơn và Thuận Châu với quy mô hơn 1.000ha; mở rộng các vùng nguyên liệu đạt chứng nhận 4C, UTZ, Rainforest Alliance và Organic. Diện tích cà-phê đặc sản đạt hơn 1.100ha, sản lượng khoảng 1.000 tấn cà-phê nhân. Những kết quả đó đã tạo nền tảng để Sơn La tham gia sâu hơn vào phân khúc cà-phê chất lượng cao.
Ông Nguyễn Thành Công, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La cho biết: Trên thị trường quốc tế, yêu cầu đối với nông sản ngày càng mở rộng từ chất lượng thành phẩm sang toàn bộ quá trình sản xuất. Điều đó đặt ra yêu cầu phát triển vùng cà-phê theo hướng tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ đất và nước, giảm tác động môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu. Đối với địa hình dốc của Sơn La, lựa chọn phương thức canh tác phù hợp có ý nghĩa quan trọng trong hạn chế suy thoái đất và duy trì khả năng sản xuất lâu dài.
Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La Nguyễn Thành Công, tỉnh sẽ tiếp tục tập trung xây dựng hệ sinh thái cà-phê bền vững, cập nhật dữ liệu vùng trồng, minh bạch hóa thông tin và tăng cường truy xuất nguồn gốc. Các mô hình nông lâm kết hợp, trồng cà-phê dưới tán cây che bóng, sử dụng phân bón hữu cơ và tưới tiết kiệm nước cần tiếp tục được nghiên cứu, nhân rộng phù hợp điều kiện từng vùng, cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ trong quản lý vùng nguyên liệu; hỗ trợ nông dân tiếp cận giống mới có năng suất, chất lượng và khả năng kháng bệnh tốt; nâng cao năng lực tổ chức sản xuất của hợp tác xã. Việc chuyển đổi phương thức canh tác phải đi đôi với hướng dẫn kỹ thuật và liên kết tiêu thụ, tránh để chi phí tuân thủ các tiêu chuẩn mới trở thành gánh nặng đối với nông hộ.
Ông Nguyễn Thành Công thông tin thêm: Yêu cầu đặt ra là xây dựng vùng Arabica có chất lượng, bản sắc và khả năng thích ứng với tương lai. Trong đó, mục tiêu không chỉ là bán được nhiều cà-phê hơn mà còn để giá trị tạo ra được chia sẻ trở lại với người nông dân. Để hiện thực hóa định hướng này, việc tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hợp tác xã, nhà khoa học và người sản xuất rất cần thiết, đồng thời, cần gắn quy hoạch vùng trồng với nhu cầu thị trường, thúc đẩy chế biến sâu, bảo vệ chỉ dẫn địa lý và xây dựng thương hiệu trên cơ sở chất lượng thực chất.
Từ cây trồng góp phần phủ xanh đất trống, đồi trọc đến ngành hàng nông sản có mặt tại nhiều thị trường quốc tế, cà-phê Arabica Sơn La đang đứng trước cơ hội chuyển sang giai đoạn phát triển dựa trên chất lượng và giá trị gia tăng. Khi sản xuất xanh, liên kết chuỗi và lợi ích của người nông dân được đặt trong cùng một chiến lược, hạt cà-phê Sơn La sẽ có thêm nền tảng để nâng cao sức cạnh tranh, phát triển bền vững và khẳng định vị thế của nông sản Việt Nam trên thị trường thế giới.
Bài và ảnh: QUỐC TUẤN