Sự thật gây bất ngờ về túi nhựa "tự hủy"

“Tự hủy” không đồng nghĩa với “phân hủy sinh học”

Tòa soạn báo Dân trí nhận được phản ánh của một độc giả tại Hà Nội về việc bắt gặp các loại túi nilon, bao bì được giới thiệu là “tự hủy”, “nhựa phân hủy oxy hóa” (oxo-degradable) tại một số siêu thị. Độc giả đặt câu hỏi liệu những sản phẩm này có thực sự thân thiện với môi trường và việc chúng được lưu thông có phù hợp với lộ trình giảm rác thải nhựa hiện nay hay không.

Người tiêu dùng hiện có thể bắt gặp nhiều thuật ngữ trên bao bì như “phân hủy sinh học”, “có khả năng phân hủy thành phân hữu cơ” hay “nhựa phân hủy oxy hóa”. Tuy nhiên, đây không phải những khái niệm đồng nghĩa.

Trong đó, nhựa phân hủy oxy hóa có thể bị phân mảnh thành các mảnh nhựa nhỏ dưới tác động của oxy, ánh sáng hoặc nhiệt, nhưng việc vật liệu bị vỡ thành những mảnh nhỏ không đồng nghĩa với việc nhựa đã được phân hủy sinh học hoàn toàn. Đây cũng là lý do EU đã đưa sản phẩm làm từ nhựa phân hủy oxy hóa vào diện cấm đưa ra thị trường theo Chỉ thị về nhựa sử dụng một lần. Quy định này áp dụng từ ngày 3/7/2021.

UNEP cũng từng cảnh báo rằng nhựa phân hủy sinh học có thể phân mảnh dưới tác động của các điều kiện môi trường, trong khi chưa có đủ bằng chứng độc lập để khẳng định quá trình phân hủy sinh học diễn ra nhanh tương ứng. Các mảnh vi nhựa hình thành sau quá trình phân mảnh vẫn có thể tồn tại trong môi trường.

Ellen MacArthur Foundation - tổ chức từ thiện quốc tế tại Anh hoạt động nhằm thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế tuần hoàn - cũng phân biệt rõ giữa “phân mảnh” và “phân hủy sinh học”. Theo tổ chức này, nhựa phân hủy sinh học có thể phân mảnh thành các mảnh nhỏ, bao gồm vi nhựa, và không nên được mặc nhiên xem là giải pháp cho ô nhiễm nhựa.

Vì vậy, với người tiêu dùng, một dòng chữ như “tự hủy” hay “phân hủy sinh học” trên bao bì chưa đủ để kết luận sản phẩm thân thiện với môi trường. Điều quan trọng hơn là sản phẩm phân hủy trong môi trường nào, trong thời gian bao lâu, tạo ra sản phẩm cuối cùng là gì và có tiêu chuẩn hoặc chứng nhận nào chứng minh cho tuyên bố đó.

Việt Nam đã có lộ trình, Hà Nội còn đặt yêu cầu cụ thể hơn

Ở Việt Nam, Nghị định 08/2022 của Chính phủ đã thiết lập lộ trình hạn chế sản xuất, nhập khẩu sản phẩm nhựa sử dụng một lần và bao bì nhựa khó phân hủy sinh học.

Đáng chú ý, từ ngày 1/1 năm nay, quy định nêu rõ không sản xuất và nhập khẩu túi nylon khó phân hủy sinh học có kích thước nhỏ hơn 50x50 cm và độ dày một lớp màng dưới 50 µm, trừ một số trường hợp được quy định. Sau ngày 31/12/2030, lộ trình tiến tới dừng sản xuất, nhập khẩu sản phẩm nhựa sử dụng một lần, bao bì nhựa khó phân hủy sinh học và sản phẩm, hàng hóa chứa vi nhựa, cũng với các ngoại lệ cụ thể.

Đặc biệt, quy định không đơn thuần chỉ nhắm tới khâu sản xuất. Khoản 4 Điều 64 của Nghị định 08/2022 yêu cầu UBND cấp tỉnh tổ chức triển khai quản lý chất thải nhựa, bảo đảm sau năm 2025 không lưu hành và sử dụng sản phẩm nhựa sử dụng một lần, bao bì nhựa khó phân hủy sinh học tại trung tâm thương mại, siêu thị, khách sạn, khu du lịch, ngoại trừ một số trường hợp hàng hóa đã được đóng gói sẵn.

Tại Hà Nội, yêu cầu này đã được cụ thể hóa trong Nghị quyết 22/2025 của Hội đồng nhân dân TP Hà Nội về các biện pháp giảm phát thải nhựa. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 20/7/2025.

Đến tháng 1 năm nay, UBND Hà Nội tiếp tục ban hành Kế hoạch 04/KH-UBND. Theo kế hoạch, tại các trung tâm thương mại, siêu thị, khách sạn, khu du lịch, thành phố đặt yêu cầu không lưu hành và sử dụng sản phẩm nhựa sử dụng một lần, bao bì nhựa khó phân hủy sinh học, đồng thời tổ chức ký cam kết tuân thủ giảm phát thải nhựa tại các trung tâm thương mại, siêu thị, chợ và cửa hàng tiện lợi.

Một công cụ khác giúp người mua nhận diện sản phẩm là Nhãn sinh thái Việt Nam. Quyết định 3257 của Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) năm 2023 ban hành tiêu chí Nhãn sinh thái Việt Nam đối với bao bì nhựa thân thiện với môi trường.

Theo cơ quan quản lý, nhóm bao bì này bao gồm bao bì nhựa phân hủy sinh học và bao bì nhựa tái chế đáp ứng các tiêu chí tương ứng. Bao bì nhựa phân hủy sinh học phải có khả năng phân hủy thành CO2, nước, các hợp chất vô cơ và sinh khối trong điều kiện được quy định.

Như vậy, câu hỏi của người tiêu dùng không chỉ nằm ở việc một chiếc túi có “tự hủy” hay không. Vấn đề lớn hơn là tự hủy theo cơ chế nào, có thực sự phân hủy sinh học hay chỉ phân mảnh và tuyên bố môi trường đó được chứng minh bằng tiêu chuẩn nào.

Đây cũng là điểm doanh nghiệp bán lẻ cần lưu ý. Khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến ESG, những tuyên bố như “xanh”, “thân thiện môi trường”, “tự hủy” không nên chỉ dừng ở thông điệp marketing. Doanh nghiệp cần có hồ sơ kỹ thuật, tiêu chuẩn và chứng nhận phù hợp để chứng minh cho tuyên bố của mình.

Với người mua hàng, cách an toàn hơn không phải là mặc định sản phẩm có chữ “phân hủy sinh học” là xanh, mà là kiểm tra kỹ vật liệu, tiêu chuẩn phân hủy, điều kiện phân hủy và chứng nhận môi trường nếu có. Một chiếc túi có thể “biến mất khỏi tầm mắt” nhanh hơn, nhưng điều đó chưa chắc đồng nghĩa với việc lượng nhựa đã thực sự biến mất khỏi môi trường.