Bảo vệ sức khỏe cộng đồng và ngăn ngừa thanh thiếu niên tiếp cận các sản phẩm chứa nicotine tiếp tục là mục tiêu xuyên suốt trong quá trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Không ít ý kiến cho rằng để chính sách phát huy hiệu quả trên thực tế, cần phân biệt rõ giữa các sản phẩm đã được nghiên cứu, đánh giá trong khuôn khổ quản lý với các sản phẩm bất hợp pháp, đồng thời dựa trên dữ liệu thực chứng để đánh giá đầy đủ tác động của từng nhóm sản phẩm đối với sức khỏe cộng đồng và công tác quản lý.
Bảo vệ giới trẻ bắt đầu từ việc kiểm soát thị trường bất hợp pháp
Tháng 2 năm nay, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 tiếp nhận một nam bệnh nhân 20 tuổi trong tình trạng hôn mê sâu, suy hô hấp và tổn thương phổi nặng liên quan đến việc sử dụng thuốc lá điện tử (TLĐT). Bệnh nhân phải đặt nội khí quản và thở máy ngay khi nhập viện. Sau 3 ngày điều trị tích cực, người bệnh hồi phục, được rút ống thở và xuất viện.
Theo TS.BS. Phạm Đăng Hải, dung dịch trong TLĐT ngoài nicotine còn chứa nhiều phụ gia, hương liệu và dung môi có thể tạo ra các hợp chất độc hại khi làm nóng, gây tổn thương phổi, thần kinh, tim mạch và nguy cơ ngộ độc nicotine cấp. Đáng lưu ý, người sử dụng thường không biết chính xác các chất mình hít phải. Các dấu hiệu cảnh báo ngộ độc gồm buồn nôn, khó thở, đau ngực, rối loạn nhịp tim, co giật, lú lẫn, thậm chí hôn mê.
Từ năm 2025, tại Việt Nam TLĐT, thuốc lá nung nóng (TLNN), cùng các loại khí, chất gây nghiện bị cấm. Tuy nhiên, theo báo cáo mới nhất do ApiraSol - đơn vị chuyên cung cấp giải pháp phân tích và điều tra số hỗ trợ doanh nghiệp và chính phủ trong phòng, chống buôn lậu và hàng giả - thực hiện và công bố vào tháng 3/2026 chỉ ra, kim ngạch xuất khẩu TLĐT từ Trung Quốc sang Việt Nam đạt 34,4 triệu USD vào năm 2024, trong khi số liệu nhập khẩu chính thức của Việt Nam chỉ khoảng 124.000 USD.
Các dữ liệu thực tiễn trên cho thấy, các sản phẩm ngoài khuôn khổ quản lý thường dễ tiếp cận thanh thiếu niên hơn, đồng thời làm suy giảm hiệu quả của các chính sách được xây dựng trên cơ sở khoa học. Đây cũng là mối quan ngại đang được đặt ra trong quá trình hoàn thiện chính sách tại Việt Nam.
Cùng với đó, Chỉ thị 25/CT-TTg năm 2026 của Chính phủ xác định tình trạng mua bán, tàng trữ và sử dụng trái phép TLĐT, TLNN đang gây ảnh hưởng tiêu cực tới sức khỏe cộng đồng, đồng thời yêu cầu tăng cường đấu tranh chống buôn lậu và kinh doanh trái phép các sản phẩm này. Điều đó cho thấy bảo vệ giới trẻ không chỉ là câu chuyện ban hành quy định cấm hay nâng cao nhận thức, mà còn phụ thuộc vào khả năng kiểm soát thị trường bất hợp pháp.
Đại diện FDA: Thị trường ngầm đe dọa các sản phẩm khoa học thực chất
Từ góc độ này, kinh nghiệm của FDA là một tham chiếu đáng chú ý đối với Việt Nam khi công tác phòng, chống buôn lậu cần được xem là một cấu phần quan trọng của chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá nhằm bảo đảm các mục tiêu sức khỏe cộng đồng được thực thi hiệu quả trên thực tế.
Tại Diễn đàn Thuốc lá và Nicotine Toàn cầu GTNF 2026 diễn ra từ ngày 9 đến 11/9 tại Lisbon, Bồ Đào Nha, TS. Koplow, Giám đốc Trung tâm Sản phẩm Thuốc lá thuộc Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), nhấn mạnh FDA đang xây dựng chính sách dựa trên bằng chứng và cân bằng giữa 3 mục tiêu: bảo vệ thanh thiếu niên, chống sản phẩm bất hợp pháp, và khai thác tiềm năng giảm tác hại của các sản phẩm nicotine không đốt cháy đối với người hút thuốc trưởng thành.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
TS. Bret Koplow nhấn mạnh thông điệp xuyên suốt về sự cần thiết phải phân biệt rõ giữa các sản phẩm đã được cơ quan quản lý thẩm định và các sản phẩm nằm ngoài vòng pháp luật. Theo ông, đây là một trong những khác biệt quan trọng nhất trong lĩnh vực quản lý thuốc lá hiện nay.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Cụ thể, FDA phân biệt giữa các sản phẩm đã được cơ quan này đánh giá khoa học và cho phép kinh doanh (FDA-authorized products) với các sản phẩm chưa được cấp phép hoặc lưu hành bất hợp pháp.
Đối với nhóm sản phẩm được cấp phép, cơ quan quản lý có thể đánh giá thành phần, quy trình sản xuất, mức độ phát thải các chất có hại cũng như tác động tiềm tàng đối với sức khỏe cộng đồng. Ngược lại, với các sản phẩm ngoài khuôn khổ quản lý, cơ quan chức năng rất khó xác định chính xác thành phần, mức độ rủi ro hay khả năng tiếp cận của giới trẻ.
Theo ông Koplow, việc phân biệt hai nhóm sản phẩm này không chỉ mang ý nghĩa quản lý thị trường mà còn là điều kiện cần để đánh giá chính xác tác động của từng lựa chọn chính sách đối với sức khỏe cộng đồng. Ông cho biết, cho đến nay FDA đã cấp phép kinh doanh cho hơn 100 sản phẩm thuốc lá không khói (không đốt cháy) sau quá trình đánh giá khoa học nghiêm ngặt.
Ông cũng nhấn mạnh phần lớn các hồ sơ đăng ký khác đã không đáp ứng được tiêu chuẩn "phù hợp để bảo vệ sức khỏe cộng đồng" của FDA, do đó không được cấp phép. Ông cảnh báo rằng người tiêu dùng thường khó phân biệt giữa các sản phẩm đã được FDA cấp phép và các sản phẩm chưa được cấp phép nhưng vẫn xuất hiện trên thị trường.
Cũng trong bài phát biểu, TS. Bret Koplow thông tin thêm FDA coi thị trường thuốc lá điện tử (TLĐT) bất hợp pháp là một vấn đề sức khỏe cộng đồng bên cạnh vấn đề tuân thủ pháp luật.
Trong hai năm qua, FDA và Cơ quan Hải quan Mỹ đã thu giữ hàng triệu sản phẩm TLĐT trái phép trị giá hàng trăm triệu USD, đồng thời nâng số vụ từ chối nhập khẩu từ khoảng 100 trường hợp trong năm 2023 lên hơn 9.000 trường hợp trong năm 2025.
Theo FDA, việc ngăn chặn hàng hóa ngoài khuôn khổ quản lý là điều kiện quan trọng để bảo đảm người tiêu dùng tiếp cận các sản phẩm đã được đánh giá khoa học và giúp các chính sách y tế công cộng phát huy hiệu quả.