Sức chống chịu của nền kinh tế Iran trước chiến lược gây sức ép kép của Mỹ

Sau hơn 6 tháng xung đột mà không mang lại bước đột phá nào, Mỹ đang triển khai tối đa sức ép lên Iran buộc nước này phải nhượng bộ trong đàm phán thông qua những bước điều chỉnh chiến lược, khi chuyển từ việc chỉ sử dụng hành động quân sự sang chiến lược kép: kết hợp gây sức ép kinh tế và quân sự lên Iran nhằm buộc Tehran phải nhượng bộ trong đàm phán.

Sau khi phát động “chiến dịch cô lập kinh tế” vào ngày 24/8 nhằm cắt đứt các huyết mạch tài chính và nguồn thu cuối cùng của chính quyền Iran, bao gồm dầu mỏ, tài sản số, công nghệ, vàng, hàng không và vận tải biển, Mỹ đã nối lại các cuộc tấn công giới hạn đối với Iran, khiến Tehran tung ra các đòn đáp trả. Những diễn biến này làm dấy lên lo ngại về một cuộc xung đột kéo dài chưa có hồi kết.

Mỹ gia tăng áp lực

Ngày 31/8, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết, hàng tuần Bộ Tài chính sẽ tung ra các gói trừng phạt thứ cấp mới nhắm vào Iran để buộc các đối tác của Tehran phải từ bỏ hợp tác nhằm cắt đứt khả năng tiếp cận đồng USD của Iran.

Nhà Trắng đã nhiều lần nhấn mạnh đến các tác động kinh tế mà các biện pháp trừng phạt gây ra cho Iran. Theo các quan chức Mỹ, hệ thống tài chính của Iran rất mong manh và dễ sụp đổ như “một ngôi nhà làm bằng quân bài".

Các biện pháp trừng phạt mới nối dài danh sách các đòn trừng phạt mà Mỹ áp đặt lên Iran kể từ năm 1979 đến nay.

Trong khi đó, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nhấn mạnh, cái giá mà Iran phải trả chủ yếu sẽ ở lĩnh vực kinh tế, tuy nhiên, Mỹ sẽ vẫn bảo lưu quyền thực hiện hành động quân sự khi cần thiết nhằm tự vệ và ngăn chặn Iran đe dọa các quốc gia khác.

Ngày 3/9, tại một cuộc họp báo ở Nhà Trằng, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cho biết, hiện không có các hoạt động tác chiến quy mô lớn nào đang diễn ra và tình trạng này đã kéo dài từ lâu, việc Mỹ triển khai một số cuộc tấn công vừa qua là nhằm gây khó khăn hơn cho Iran trong việc tấn công các tàu thương mại, qua đó đảm bảo dòng chảy dầu và khí đốt đến các thị trường năng lượng toàn cầu.

Các nhà phân tích đánh giá, chiến lược kép kết hợp giữa các biện pháp trừng phạt kinh tế và chiến dịch ném bom ngắt quãng mà Washington đang triển khai vẫn chưa thể khuất phục được giới lãnh đạo Iran và đang làm đau đầu Tổng thống Donald Trump cũng như giới lãnh đạo Mỹ, nhất là trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa kỳ của Mỹ đang cận kề.

Hamidreza Azizi, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, nhận định cách tiếp cận kết hợp giữa sức mạnh quân sự, phong tỏa và áp lực kinh tế dường như là lựa chọn duy nhất với Mỹ vào lúc này. Đây sẽ là cuộc đấu về sức bền giữa hai bên và đang trở nên gay gắt hơn vào thời điểm hiện tại.

Amr Hamzawy, giám đốc chương trình Trung Đông tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế nhận định, lý do khiến tình hình ngày càng xấu đi là do cả Mỹ và Iran đều không hài lòng với kết quả hiện tại.

Bên cạnh đó, việc Mỹ đẩy mạnh chiến lược sử dụng kết hợp biện pháp quân sự và kinh tế đối với Iran hiện nay còn phản ánh mối lo ngại của chính quyền Tổng thống Trump về sự chia rẽ nội bộ giữa phe ôn hòa và phe chủ chiến trong chính quyền Iran. Trong khi Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian vẫn kêu gọi giải pháp thông qua đàm phán, thì phe cứng rắn dường như đang chiếm ưu thế. Hơn nữa, hiện cũng không có dấu hiệu nào cho thấy Iran sẽ lùi bước và vẫn sẽ tiếp tục nhắm vào các lợi ích và đồng minh của Mỹ trong khu vực để đáp trả các cuộc tấn công quân sự của Mỹ.

Nền kinh tế Iran đang “oằn mình” gánh chịu

Reuters trích dẫn 3 nguồn tin cấp cao của Iran cho biết, chiến dịch trừng phạt kinh tế của Mỹ đối với Iran đang từng bước siết chặt nền kinh tế Iran buộc Tehran có thể phải tính toán đến khả năng nhượng bộ trong đàm phán.

Kể từ năm 1979 đến nay, Iran đã phải gánh chịu rất nhiều đòn trừng phạt từ Mỹ và phương Tây, tuy nhiên, Tehran đã tìm cách vượt qua các lệnh trừng phạt thông qua các mạng lưới thương mại thay thế và các kênh tài chính phi chính thức. Tuy nhiên, các biện pháp trừng phạt mới nhất của Mỹ khiến cho các giải pháp lách lệnh trừng phạt của Iran trở nên khó khăn và tốn kém hơn và tác động đang ngày càng được cảm nhận rõ rệt hơn:

Thứ nhất, lệnh phong tỏa của Mỹ làm ảnh hưởng mạnh mẽ đến doanh thu từ dầu mỏ. Dữ liệu từ Kpler cho thấy, khối lượng dầu thô xuất đi của Iran đã giảm xuống còn khoảng 260.000 thùng/ngày, so với mức xấp xỉ 1,7 triệu thùng/ngày cùng kỳ năm 2025.

Mặc dù Iran cho biết, họ vẫn còn hàng chục triệu thùng dầu được lưu trữ trên các tàu chở dầu nằm ngoài khu vực phong tỏa nhưng các lệnh trừng phạt mới của Mỹ khiến các bên trung gian phải tính đến các biện pháp rút lui hoặc đề nghị mức phí chênh lệch cao hơn, khiến việc bán số dầu này của Tehran ngày càng khó khăn.

Hai là, các lệnh trừng phạt đang tác động mạnh đến mạng lưới tài chính của Iran, nhất là trong bối cảnh Washington mở rộng các biện pháp trừng phạt thứ cấp nhằm vào các quốc gia và thực thể có hoạt động kinh doanh với Iran nhằm ngăn Tehran tiếp cận với đồng USD.

Trở ngại nhãn tiền hiện nay với Iran là Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) ngừng trao đổi thương mại và giao dịch tài chính với Iran, làm gián đoạn một trong những kênh thương mại và tài chính quan trọng nhất của Tehran trong khu vực.

Ba là, việc giảm giá trị đồng nội tệ gây áp lực ngày càng lớn với nền kinh tế Iran. Theo báo cáo của Reuters, tỷ giá đồng rial đã giảm từ khoảng 1 triệu rial đổi 1 USD năm 2024 xuống còn hơn 2,2 triệu rial thời điểm hiện tại.

Lạm phát tăng khi các số liệu chính thức cho thấy mức lạm phát trung bình trong 12 tháng là 69,9%, trong khi giá thực phẩm, đồ uống, thuốc lá tăng mạnh.

Bốn là, thị trường lao động đang chịu áp lực rất lớn khi tỷ lệ thất nghiệp chính thức đã chạm mức 9,1% vào mùa xuân năm nay, số lượng việc làm giảm khoảng 450.000 người so với năm 2025. Mức lương thấp hơn nhiều so với chi phí sinh hoạt cơ bản, cho thấy mức độ ảnh hưởng rất lớn đến đời sống người dân Iran.

Năm là, việc đảm bảo nguồn nhiên liệu đang gặp khó khăn do Iran vẫn phải phụ thuộc vào việc nhập khẩu xăng do năng lực lọc dầu không đủ đáp ứng nhu cầu trong nước.

Tổng thống Masoud Pezeshkian cho biết, tổng kim ngạch thương mại của Iran đã giảm từ 25% đến 35%, trong đó nhập khẩu bị ảnh hưởng mạnh hơn nhiều so với xuất khẩu. Điều này cho thấy các lệnh trừng phạt đang khiến khả năng tiếp cận hàng hóa quốc tế của Iran ngày càng bị thu hẹp, từ đó khiến các doanh nghiệp Iran phải đối mặt với áp lực gia tăng chi phí, kéo theo giá cả tiêu dùng tăng cao.

Sáu là, nền kinh tế Iran đang phải gánh chịu chi phí lớn để sửa chữa cơ sở hạ tầng và các cơ sở công nghiệp bị hư hại nặng do nhiều tháng giao tranh.

Bảy là, áp lực kinh tế có thể tạo ra các thách thức trong nước đối với các nhà lãnh đạo Iran khi vật giá leo thang, tỷ lệ thất nghiệp gia tăng và thúc đẩy sự bất mãn trong công chúng.

Sức chống chịu của nền kinh tế Iran

Iran đã có nhiều thập kỷ đối phó với các lệnh trừng phạt kinh tế, cấm vận thương mại, cô lập kinh tế và chiến tranh khi triển khai nhiều biện pháp nhằm vượt qua các lệnh trừng phạt của Mỹ và phương Tây.

Một là, về quân sự: Iran có thể đáp trả các biện pháp gây sức ép của Mỹ bằng cách mở rộng tấn công các tuyến dầu khí, gia tăng tập kích và xem xét lại học thuyết hạt nhân.

Chỉ vài giờ sau khi lực lượng Mỹ thông báo phá hủy 3 tàu chở dầu của Iran, tối 5/9, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) xác nhận sáng cùng ngày đã tiến hành tấn công 6 tàu, bao gồm 3 tàu dầu tại eo biển Hormuz và 3 tàu liên quan đến Mỹ ở các vùng biển khác.

Bộ Tư lệnh Trung tâm hợp nhất quân đội Iran Khatam al-Anbiya cũng cảnh báo sẽ tiến hành thêm các cuộc tấn công báo thù thảm khốc nhằm vào các tàu hải quân Mỹ trong khu vực nếu Washington tiếp tục gây hấn và tập kích tàu Iran.

Giới lãnh đạo quân sự cấp cao Iran đe dọa sẽ tấn công thẳng vào các mục tiêu năng lượng nằm ngoài eo biển Hormuz, sẵn sàng nhắm đến những tuyến vận chuyển dầu mới thay thế eo biển này.

Thậm chí, các nhà quan sát nhận định, Tehran còn có thể nhắm tên lửa vào cả những mục tiêu xa hơn của đồng minh Mỹ nằm ngoài khu vực vịnh Ba Tư, thậm chí có khả năng nhắm mục tiêu tới những đảo mà lực lượng Mỹ đồn trú tại Ấn Độ Dương.

Bên cạnh đó, Iran cũng có thể sẽ xem xét lại học thuyết hạt nhân. Theo tin từ tình báo Mỹ, hiện nay khoảng nửa tấn uranium làm giàu cấp độ cao, nguyên liệu dùng để chế tạo vũ khí hạt nhân, được chôn sâu trong lòng đất tại Iran và được bảo vệ cực kỳ nghiêm ngặt.

Hai là, về kinh tế: Với kinh nghiệm nhiều năm đối mặt với các lệnh trừng phạt của Mỹ và phương Tây, Iran dù gặp khó khăn nhưng luôn có sự chuẩn bị và các biện pháp ứng phó. Ngay từ năm 2013, Iran đã có chính sách về “kinh tế kháng chiến”. Đây là học thuyết của cựu Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei, đó là gia tăng sản xuất nội địa và giảm sự phụ thuộc vào nhập khẩu để đề phòng bị cô lập hơn nữa từ phương Tây; từ đó thúc đẩy các nhà sản xuất Iran phát triển dần chiếm lĩnh thị trường nội địa, thay thế hàng nhập khẩu nước ngoài dần.

Trước áp lực mới về kinh tế từ Mỹ, ngày 24/8, Bộ trưởng Kinh tế Iran Ali Madanizadeh tuyên bố, Tehran đã sẵn sàng ứng phó với các biện pháp trừng phạt mới của Mỹ, đồng thời dự báo Washington sẽ phải đối mặt với “thêm một thất bại nữa”.

Bộ trưởng Madanizadeh cho biết, chính phủ Iran đã xây dựng chiến lược kéo dài 2 năm để ứng phó với sức ép kinh tế từ Mỹ. Bộ Kinh tế Iran đã thành lập bộ phận chuyên trách về “chiến tranh kinh tế” nhằm tăng cường sự phối hợp và đẩy nhanh việc giải quyết các vấn đề kinh tế phát sinh trong điều kiện chiến tranh.

Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi cũng cho rằng việc Mỹ mở rộng chiến dịch gây sức ép kinh tế là bằng chứng cho thấy Washington không đạt được các mục tiêu quân sự.

Bên cạnh đó, Tehran cho biết, họ vẫn còn hàng chục triệu thùng dầu được lưu trữ trên các tàu chở dầu bên ngoài khu vực phong tỏa và có thể đem bán. Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt mới khiến những bên trung gian ngày càng e ngại tham gia hoặc yêu cầu mức phí cao hơn.

Ba là, Iran tăng cường sử dụng các tuyến thương mại không phụ thuộc vào Hormuz như các kết nối đường sắt với Pakistan, Afghanistan, Trung Quốc cũng như các cảng phía Bắc dọc theo biển Caspi, nơi có truyền thống tạo điều kiện thương mại thuận lợi với Nga.

Các lệnh trừng phạt mới của Mỹ sẽ cần thời gian mới có thể thẩm thấu vào nền kinh tế Iran. Hơn nữa, Iran hiện có một vùng đệm tài chính tương đối nhờ hưởng lợi từ việc giá dầu tăng do tác động từ chiến tranh.

Có thể thấy, trong khi Mỹ đang tìm cách sử dụng áp lực kinh tế làm đòn bẩy buộc Iran phải nhượng bộ trong đàm phán, thì Iran đang nỗ lực hết sức để bảo vệ nền kinh tế và vị thế đàm phán của mình.

Hơn nữa, một số nhà quan sát cho rằng, nỗ lực của chính quyền Trump nhằm cô lập kinh tế Iran đang diễn ra tương đối chậm. Cho đến nay mới chỉ có một chi nhánh của một ngân hàng Ai Cập tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) bị nhắm mục tiêu.

Trên thực tế, các chuyên gia cho rằng, các biện pháp trừng phạt của Mỹ chỉ thực sự phát huy tác dụng nếu áp dụng với các đối tác thương mại chính của như Nga, Trung Quốc, Ấn Độ... Tuy nhiên, ông Trump có các tính toán riêng với các nước này, nhất là đối với Trung Quốc.

Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?

Washington đang sử dụng các biện pháp trừng phạt và phong tỏa dầu mỏ làm đòn bẩy để thúc đẩy Tehran tiến tới đàm phán và nhượng bộ. Tuy nhiên, Iran cảnh báo rằng việc tiếp tục gây áp lực kinh tế có thể châm ngòi cho một phản ứng quân sự mạnh mẽ, thúc đẩy leo thang căng thẳng hơn nữa trong khu vực. Đến nay, chưa bên nào phát tín hiệu sẵn sàng đưa ra những nhượng bộ mà phía còn lại yêu cầu. Xung đột Mỹ - Iran được dự báo có thể còn kéo dài nhiều tháng.

Báo cáo tình báo Mỹ cũng nhận định dù các cuộc giao tranh giữa hai bên vẫn khá hạn chế, song chính quyền Iran có thể cân nhắc thúc đẩy cuộc đối đầu leo thang.

Trong khi đó, chính quyền Tổng thống Trump tin rằng trừng phạt và gây áp lực kinh tế có thể khiến Iran phải nhượng bộ.

Giới chuyên gia nhận định, các biện pháp gây áp lực của Mỹ, từ phong tỏa, trừng phạt đến can thiệp quân sự, khó có thể khuất phục Iran và Tehran nhiều khả năng vẫn giữ lập trường với hai vấn đề cốt lõi trên bàn đàm phán là dỡ bỏ trừng phạt kinh tế và được công nhận quyền kiểm soát đối với eo biển Hormuz.

Sina Toossi, chuyên gia nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm Chính sách Quốc tế, trụ sở tại Washington nhận định, Iran vẫn có khả năng buộc cả khu vực phải gánh chịu thiệt hại chung bằng cách đe dọa tuyến vận tải năng lượng, cơ sở hạ tầng và thương mại trong vùng. Tehran sẽ nỗ lực tìm kiếm những phương cách sinh tồn khác, nhưng họ cũng khẳng định rõ ràng rằng mọi ý đồ khiến nền kinh tế Iran sụp đổ sẽ khiến cả khu vực phải trả giá.

Do đó, trước mắt, xung đột có thể bước vào giai đoạn mà áp lực kinh tế và leo thang quân sự đan xen chặt chẽ với nhau.

Tuy nhiên, nhiều nhà phân tích cũng nhận định, thế giằng co kéo dài giữa Mỹ và Iran cũng có thể sẽ thay đổi khi nền kinh tế Iran “ngấm đòn” trừng phạt, buộc các nhà lãnh đạo Iran phải có các tính toán khác bởi họ nhận thức rõ những rủi ro tiềm tàng của việc sụp đổ kinh tế có thể sẽ châm ngòi lại các cuộc biểu tình quy mô lớn trên toàn quốc như hồi đầu năm nay.

Bên cạnh đó, áp lực kinh tế cũng tiềm ẩn rủi ro đối với Washington. Nếu Tehran coi chiến dịch này là mối đe dọa sống còn, họ có thể đáp trả bằng cách leo thang quân sự thay vì thỏa hiệp. Vì vậy, câu hỏi cốt lõi là liệu sự siết chặt về kinh tế sẽ trở thành đòn bẩy cho ngoại giao hay lại là xúc tác cho một đợt leo thang căng thẳng mới?