Trong bối cảnh Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm được phê duyệt, chủ trương này còn trở thành một cấu phần chiến lược của tái thiết đô thị, hướng tới hình thành các khu đô thị đại học gắn kết chặt chẽ với hệ sinh thái khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đã xác định lộ trình di dời các cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp từ khu vực nội đô lịch sử ra các cực tăng trưởng, nhằm hình thành các đô thị đại học tập trung, hiện đại, đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật và xã hội. Hà Nội đã quy hoạch chín khu vực phát triển đại học với tổng diện tích khoảng 2.800 ha. Hạt nhân là Khu đô thị đại học và nghiên cứu Hòa Lạc, quy mô 1.000-1.500 ha, định hướng trở thành trung tâm đào tạo nhân lực trình độ cao, nghiên cứu đa ngành, trọng tâm là công nghệ cốt lõi gắn với Khu công nghệ cao Hòa Lạc. Các khu chuyên ngành khác được bố trí tại phía tây nam (Xuân Mai-Chương Mỹ), tây bắc và phía bắc, phân theo nhóm ngành phù hợp.
Về việc rà soát tổng thể nhu cầu phát triển của các trường đại học, Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng cho biết: “Thành phố luôn ủng hộ và tạo điều kiện để các trường đại học mở rộng không gian phát triển, phù hợp chiến lược từng trường và yêu cầu phát triển Thủ đô, coi đây là khoản đầu tư dài hạn cho nguồn nhân lực chất lượng cao”. Đây là vấn đề lớn, phức tạp, liên quan trực tiếp đến quy hoạch, đất đai, hạ tầng và nguồn lực, do đó không thể chỉ xuất phát từ đề nghị sử dụng đất của từng trường để xem xét riêng lẻ, mà cần có cách tiếp cận tổng thể. Thành phố kiên định nguyên tắc không đầu tư xây dựng mới cơ sở giáo dục đại học trong khu vực đô thị trung tâm (trừ trường hợp chuyển đổi đặc thù), đồng thời ưu tiên dùng chung hạ tầng ký túc xá, thể thao, thư viện, phòng thí nghiệm giữa các trường trong cùng cụm.
Hà Nội từng có bài học, đó là hơn 20 năm thực hiện di dời Đại học Quốc gia Hà Nội lên Hòa Lạc. Dự án được phê duyệt từ năm 2003 với kỳ vọng xây dựng đô thị đại học hiện đại bậc nhất khu vực. Dự án chậm tiến độ, nguyên nhân cốt lõi là nằm ở việc thiếu hạ tầng giao thông kết nối đồng bộ, nguồn lực đầu tư dàn trải và cơ chế phối hợp chưa đủ mạnh. Giai đoạn 2010-2011, phương án di dời hàng chục cơ sở giáo dục cũng được đề xuất, nhưng tiến độ thực hiện cũng “giậm chân tại chỗ” trong nhiều năm.
Việc di dời cơ sở giáo dục đại học đang được thực hiện gắn với mạng lưới đường sắt đô thị, nhất là tuyến Metro số 5 Văn Cao-Hòa Lạc, các tuyến vành đai; cùng với đó là chủ trương xã hội hóa đầu tư hạ tầng phụ trợ. Việc Đại học Quốc gia Hà Nội đã đưa hàng chục nghìn sinh viên lên Hòa Lạc trong những năm gần đây cho thấy khi hạ tầng và điều kiện sinh hoạt được bảo đảm, giao thông thuận tiện, quá trình chuyển dịch sẽ diễn ra thuận lợi.
Theo kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng, việc các khu đô thị đại học có khả năng đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của sinh viên, các cán bộ, giảng viên sẽ giúp Hà Nội giảm tình trạng ách tắc do dòng người di chuyển đi-về hàng ngày. Tiến sĩ, kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm cho rằng, hạ tầng đi trước một bước là yêu cầu đầu tiên, không thể di dời khi nguồn lực hạn chế. Vấn đề chuyên gia này quan tâm nhất là kiểm soát quy hoạch, việc sử dụng quỹ đất sau di dời.
Nhiều chuyên gia cho rằng, việc thực hiện quy hoạch tầm nhìn 100 năm là cơ hội để Hà Nội làm những việc trước đây gặp nhiều cản trở, vướng mắc; cơ hội để thực hiện những mục tiêu lớn. Trong đó, bảo tồn, tôn tạo, giữ gìn những giá trị văn hóa, lịch sử là vấn đề lớn. Việc di dời đồng loạt sẽ làm mất đi các “bảo tàng khoa học sống”. Những cơ sở có giá trị kiến trúc, lịch sử như Đại học Y Hà Nội, Đại học Dược Hà Nội cần được duy trì chức năng trung tâm nghiên cứu cao cấp, đào tạo sau đại học và hợp tác quốc tế ngay tại nội đô. Những diện tích thu hồi từ các trường thuộc diện di dời hoàn toàn phải được bàn giao cho thành phố, ưu tiên bổ sung quỹ đất cho xây dựng trường học, công viên cây xanh và tiện ích công cộng. Đây là phương thức hiệu quả để biến quá trình di dời thành cơ hội tái thiết không gian sống cho người dân nội đô, thay vì tiếp tục tạo áp lực dân số và giao thông.
Với tầm nhìn 100 năm, Hà Nội hướng tới trở thành trung tâm đào tạo nhân lực chất lượng cao hàng đầu cả nước, trung tâm đổi mới sáng tạo có sức cạnh tranh trong khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Thành công của việc tổ chức lại không gian đại học không chỉ đo bằng số trường được di dời, mà bằng việc Hà Nội có thật sự kiến tạo được những không gian tri thức hiện đại, đồng thời khắc phục sự thiếu hụt những khoảng xanh và tiện ích, hạ tầng công cộng cho khu vực lõi nội đô.
MINH THU