Nghi thức độc đáo
Ba hồi trống vang lên, trai gái trong làng lũ lượt kéo về, tụ họp kín căn nhà của già làng Nguyễn Thanh Xuân. Cầm bó chỉ mỏng trên tay, ông cẩn thận buộc từng sợi chỉ vào tay mỗi người, ân cần dặn dò những việc nên làm, không nên làm khi đi rước hồn lúa.
“Sợi chỉ tượng trưng cho những nhịp cầu, đưa hồn lúa băng qua các khe suối, lội qua những khoảng rừng để về kho của làng. Mình đi phải có nền nếp, có hàng lối, không cười đùa. Làm không cẩn thận, đi sai đường là có lỗi với thần”, già làng nhắc nhở rồi dẫn đoàn người mang gùi ra cánh đồng bên suối.
Trong quan niệm của người Xơ Đăng, nước là nguồn sống của cộng đồng. Máng nước (Ting Tak) vì thế mang ý nghĩa thiêng liêng. Lễ cúng mừng lúa mới (Ting cá má nao) là dịp để con người bày tỏ lòng biết ơn đối với Thần Lúa, Thần Đất, Thần Rừng và tổ tiên.
Giữa những thửa ruộng bậc thang trĩu bông, lời khấn của già làng Nguyễn Thanh Xuân gửi gắm ước vọng về mùa màng thuận lợi, dân làng no đủ, các gia đình bình an, khỏe mạnh. Trai gái tuốt những bông lúa đầu tiên, mang về nhà già làng; phần lúa còn lại được đưa vào kho. Nghi thức ấy mở đầu cho mùa thu hoạch mới.
“Với người Xơ Đăng chúng tôi, lễ cúng mừng lúa mới không chỉ là nghi thức trước ngày gặt, mà còn là cách cộng đồng nhắc nhớ nhau về công sức lao động và sự chở che của đất trời, núi rừng. Bây giờ người già không còn nhiều, mình cố gắng chỉ bảo con cháu, làm sao để giữ được cái tục, cái nếp cho mai sau, có vậy mới giữ được văn hóa cộng đồng làng”, già Xuân nói.
Suốt chặng đường từ nhà ra đồng rồi trở về làng, tiếng cồng chiêng quen thuộc trong các hội làng ở Trà Tập không vang lên. Theo già Xuân, cồng chiêng dùng để xua đuổi tà ma nhưng cũng có thể khiến hồn lúa hoảng sợ. Vì thế, khác với lễ đâm trâu huê và lễ cúng máng nước, lễ cúng mừng lúa mới không có tiếng cồng chiêng trong phần nghi thức.
Văn hóa của người Xơ Đăng cứ thế thấm sâu qua nhiều thế hệ, được lưu giữ trong ký ức và kinh nghiệm của các già làng, trở thành vốn tri thức dân gian khó phai mờ. Những phong tục ấy vẫn được trao truyền khi đời sống cộng đồng còn gắn bó với núi rừng.
Sau khi đưa lúa về nhà, già làng cắt tiết gà, thực hiện nghi thức xem quẻ rồi ra hiệu kết thúc lễ. Người làng lần lượt trở về nhà, những gùi lúa mới vẫn thơm mùi rẫy. Ngoài sân, đám trẻ đã bắt đầu ríu rít, người lớn tranh thủ sửa soạn cho phần hội.
Chìm đắm trong không gian hội làng
Nếu phần lễ diễn ra trong sự trang nghiêm, lặng lẽ thì khi nghi thức kết thúc, Tak Pang như khoác lên mình một dáng vẻ khác. Tiếng cồng chiêng bắt đầu ngân lên, từng tốp trai gái tập hợp giữa sân làng, chuẩn bị cho những điệu múa tái hiện công việc làm rẫy.
Từ đi xem rẫy, phát cỏ, dọn rẫy, đốt rẫy đến tỉa lúa, tuốt lúa, cõng lúa về nhà, giã gạo, sàng lúa..., mỗi động tác đều được đưa vào điệu múa. Đôi tay, bước chân của người diễn tạo nên nhịp điệu của ngày hội, kể lại một mùa rẫy bằng ngôn ngữ của chính cộng đồng.
Những người đàn ông thể hiện sự khỏe khoắn qua các động tác phát rẫy, cõng lúa; phụ nữ uyển chuyển trong những động tác tỉa lúa, giã gạo. Ngoài vòng múa, già làng, trẻ nhỏ và những người vừa trở về từ rẫy cùng đứng xem. Hành trình của hạt lúa, từ lúc gieo xuống đất đến khi thành hạt gạo trong bếp, được tái hiện giữa sân làng.
Hồ Thị Bon, người phụ nữ chưa đầy 30 tuổi, được tín nhiệm làm trưởng làng Tak Pang, đon đả mời khách ghé thăm các khu vui chơi. Chị là hình mẫu cho những con người Tak Pang đang tìm cách đưa câu chuyện văn hóa ra khỏi phạm vi làng. “Hội mùa vàng ở Tak Pang không chỉ là ngày vui sau một vụ lúa. Qua mỗi mùa hội, người Xơ Đăng có thêm một dịp để nhìn lại những gì mình đang có, gìn giữ những phong tục của cộng đồng và giới thiệu với du khách câu chuyện về quê hương bằng chính văn hóa, lao động và sản vật của mình. Chúng tôi hy vọng có thể vừa bảo tồn bản sắc văn hóa, vừa phát triển kinh tế từ đây, để người dân Tak Pang có thêm thu nhập”, chị Bon nói.
Chiều xuống, tiếng chiêng vẫn ngân giữa làng. Ở những căn nhà, lúa mới đã theo chân người trở về sau một mùa rẫy. Hội mùa vàng khép lại trong niềm vui cộng đồng, mở ra kỳ vọng đưa những giá trị văn hóa của Tak Pang đến gần hơn với du khách.
PHÚ THIỆN-THANH TÂM