Nằm cách thành phố Krasnodar không xa, trên bờ vực dốc đứng lộng gió của bán đảo Taman hướng ra biển Azov, có hai ngôi nhà vách đất quét vôi trắng, mái lợp bằng lá sậy giản dị. Đó chính là Nhà lưu niệm Lermontov, một chi nhánh đặc biệt thuộc Bảo tàng Felitsyn Krasnodar.
Nơi đây từng là khu nhà của người lính Cossack Fyodor Mysnik, nơi người lính trẻ Lermontov dừng chân vào mùa thu năm 1837 trong chuyến lưu đày đầu tiên đến Kavkaz. Dù ngôi nhà gốc đã bị hủy hoại trong chiến tranh, chính quyền Xô-viết và các chuyên gia đã phục dựng lại nguyên mẫu vào năm 1976 dựa trên bản vẽ tay cụ thể của chính Lermontov và nhà nghiên cứu Felitsyn.
Bước qua cánh cổng gỗ, ta như lạc vào một "bảo tàng của một tác phẩm văn học". Mọi chi tiết sinh hoạt thời bấy giờ đều hiện hữu như bước ra từ chương truyện "Taman" trong cuốn tiểu thuyết huyền thoại của Lermontov "Một anh hùng thời đại".
Một chiếc giếng cổ xây bằng đá cuội, một lò nướng nhỏ ngoài sân, chiếc xe ngựa và những tấm lưới đánh cá căng trên sào tre. Ngay sát mép nước, một chiếc thuyền gỗ mộc đang nằm im lìm, biểu tượng của chiếc thuyền mà nhân vật Pechorin từng suýt bị đẩy ngã xuống sóng dữ.
Không gian bên trong hai gian nhà mộc mạc lưu giữ những hiện vật khiến người xem không khỏi bồi hồi xúc động. Ở đó chỉ có những chiếc ghế dài bằng gỗ, rương đựng đồ thay cho tủ, chiếc nồi gang và bình Samovar đặt trên bàn ăn. Đó là bức tranh chân thật về cuộc sống giản dị, can trường của người dân biên thùy Nga thế kỷ XIX.
Tại khu trưng bày văn học, bảo tàng lưu giữ cẩn trọng những bản thảo viết tay, các ghi chép sắc lệnh điều động quân sự "vì lý do công vụ" gắn liền với cuộc đời chìm nổi của nhà thơ. Những trang giấy ố vàng với nét chữ nghiêng mực sắt, các ấn bản sách hiếm đầu tiên từ quỹ bảo tồn quốc gia Nga...
Lermontov đã mang đến cho đời sống văn hóa Nga một luồng sinh khí mới của chủ nghĩa lãng mạn, kết hợp hài hòa giữa bản sắc Nga với vẻ đẹp hoang dại, tự do của thiên nhiên phương nam.
Khi chúng tôi đứng ở hiên nhà nhìn ra vịnh Taman, ngắm những con sóng của vịnh biển xanh ngắt, giai điệu trong bài thơ Cánh buồm (Парус) viết năm 1832 của ông bất chợt ùa về trong tâm tưởng. Tôi nhớ về những câu thơ quen thuộc mà thế hệ chúng tôi nằm lòng qua bản dịch tuyệt tác:
"Cánh buồm trắng cô đơn/ Bỏ chi nơi quê cũ/ Sóng hờn và gió giận/ Buồm rền rĩ ngả nghiêng/Ôi hạnh phúc không tìm/Và cũng không chạy trốn/ Trên thuyền nắng rực rỡ/Dưới thuyền nước trong xanh/Thuyền vẫn đòi bão tố/Nhớ trong bao yên lành".
Cô bạn nhà báo người Nga kéo tôi chạy ra tận mép nước của vịnh để cảm nhận rõ không khí mà ở một thời điểm nào đó Lermontov đã hiện hữu ở nơi đây.
Một trong những điểm nhấn ấn tượng nhất khi đến thăm bảo tàng tại Taman chính là mảng di sản hội họa của Lermontov.
Rất nhiều người yêu thơ kinh ngạc khi biết ông đồng thời là một họa sĩ chuyên nghiệp đích thực, người sở hữu khả năng quan sát chi tiết cấu trúc giải phẫu học và cảnh quan vô cùng nhạy bén.
Tại bảo tàng, bộ sưu tập "Di sản hội họa của M.Lermontov" trưng bày các bản sao tinh xảo từ những bức tranh màu nước và sơn dầu do ông sáng tác.
Bức họa nổi tiếng nhất mang tên "Taman. Ngôi nhà bên bờ vực" được ông vẽ vào năm 1837 chính là chiếc chìa khóa vàng giúp các nhà khảo cổ phục dựng lại khu di tích này.
Bức tranh mô tả chính xác cảnh một ngôi nhà vách đất trắng dưới ánh nắng ban ngày với bờ đá dốc đổ xuống biển Azov, u uẩn và ngập tràn chất thơ.
Những tác phẩm hội họa của ông tồn tại đến ngày nay đa số miêu tả các rặng núi tuyết Kavkaz hùng vĩ, các trận đánh của kỵ binh Cossack hay chân dung những con người bản địa mang giá trị lịch sử và nghệ thuật lớn.
Chúng không đơn thuần là tranh minh họa cho thơ, mà là những tác phẩm nghệ thuật độc lập về vùng đất biên thùy nước Nga. Sự giao thoa hoàn hảo giữa đường nét hội họa và sự tinh tế trong tâm hồn thi sĩ đã biến tranh của Lermontov thành một hiện tượng đặc biệt trong kho tàng văn hóa Nga.
Trong cuộc đời ngắn ngủi đầy giông bão với hai lần lưu đày, Lermontov có đến 15 bức họa chân dung là minh chứng cho sự quan tâm sâu sắc của giới nghệ thuật đối với ông. Trong số đó, nổi tiếng nhất là bức chân dung bằng sơn dầu do danh họa Pyotr Zabolotsky vẽ đầu năm 1837 theo đơn đặt hàng của bà ngoại nhà thơ.
Bức tranh khắc họa Lermontov ở tuổi 22 trong bộ quân phục của Trung đoàn súng trường Hussar Guard, chiếc mentik thêu dây vàng buông lơi. Zabolotsky người vừa là thầy dạy vẽ vừa là bạn của nhà thơ đã bắt trọn linh hồn của ông qua đôi mắt to, đượm nét suy tư, u buồn nhưng tràn đầy sức mạnh nội tâm.
Bức chân dung hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Nghệ thuật Quốc gia Tretyakov.
Như một triết lý mà người dân vùng Krasnodar vẫn thường nói khi đứng trước hiên nhà Lermontov nhìn ra biển: “Với những cảnh quan thiên nhiên kỳ vĩ, những làn gió mặn từ biển cả và rặng núi xa mờ kia, con người ta nếu không làm thơ, thì cũng sẽ cầm lấy cây cọ để vẽ nên linh hồn của đất nước”.
Giống như công tác bảo tồn di sản bằng công nghệ cao đang được nước Nga đẩy mạnh ngày nay, ký ức về Lermontov tại Taman vẫn luôn sống mãi, vẹn nguyên như những ngọn sóng biển Azov ngàn năm vẫn không ngừng vỗ vào bờ đá.
THÙY VÂN
Phóng viên Báo Nhân Dân thường trú tại Nga