Chiều tối 3.10, chúng tôi có mặt tại khu vực bãi sông Lam thuộc xóm Hưng Lam 2, xã Hưng Nguyên Nam, điểm nóng khai thác cát trái phép mà người dân ở đây ví von là "trẩy hội hút cát".
Trên sông Lam, 2 tàu hút cát loại lớn đang ngang nhiên hoạt động. Những vòi hút được thả xuống lòng sông, mỗi tàu có từ 2 - 6 vòi tùy kích thước. Cát lẫn nước được hút lên khoang, chảy rào rào. Sau một lúc đứng tại một vị trí, 2 tàu vừa hút vừa chậm rãi di chuyển ngược dòng.
Người dân thức đêm để xua đuổi tàu hút cát trái phép gần bờ
ẢNH: KHÁNH HOAN
Đi được vài trăm mét, dường như phát hiện có người theo dõi, 2 tàu quay đầu, vừa chạy xuôi vừa tiếp tục hút. Hơn 1 tiếng sau, khi khoang đã đầy, các tàu rời khu vực chạy về phía hạ du. Một người dân địa phương cho biết hoạt động này thường diễn ra vào đêm khuya. Tuy nhiên, thời gian gần đây, vào cuối tuần hoặc những ngày mưa, các tàu có thể ra hút từ khoảng 17 - 18 giờ. Sau khi chở cát đi bán, tàu quay lại hút tiếp, có khi đến lần thứ hai, thứ ba cho đến rạng sáng.
Khoảng 19 giờ 40, chúng tôi trở lại bãi sông. Hai tàu khác đang hút cát. Trong đêm tối, tiếng máy nổ từ mặt sông vọng vào bờ ầm ầm như một công trường.
Khi các tàu di chuyển vào gần bờ, ông V.P cùng 2 người dân địa phương mang đèn pin công suất lớn ra rọi xuống sông để xua đuổi. Đây là cách mà người dân khu vực này thường sử dụng để phản ứng với các tàu hút cát, bởi lo ngại việc khai thác sát bờ sẽ làm gia tăng nguy cơ sạt lở đất. Một người trên tàu cũng dùng đèn pin công suất lớn rọi ngược vào bờ. Sau đó, 2 tàu quay ra giữa sông nhưng vẫn tiếp tục hút cát.
Tàu hút cát trái phép hoạt động trong đêm 3.10
ẢNH: KHÁNH HOAN
"Hôm nay còn sớm, lại có nhiều người nên chúng sợ. Chứ khoảng 2 - 3 giờ sáng, nhất là lúc trời mưa, chúng lì lợm lắm. Có lúc chúng tôi phải lấy đá ném vào cabin, nghe tiếng loảng xoảng thì tàu mới chịu rời đi", ông P. nói.
Khoảng 1 giờ 5 ngày 4.10, chúng tôi tiếp tục trở lại bãi sông. Hai tàu khác đang hoạt động theo cách tương tự: vừa hút vừa di chuyển dọc đoạn sông. Khoảng 40 phút sau, thêm một tàu nữa kéo đến.
Bị rọi đèn xua đuổi, chiếc tàu này vẫn không chịu di chuyển
ẢNH: KHÁNH HOAN
Ông P. và một người dân khác vẫn thức để xua đuổi. Khi nhiều chiếc đèn pin cùng rọi xuống, những người trên tàu trốn vào cabin, tàu chạy chếch ra xa bờ, trong khi các vòi hút vẫn tiếp tục hoạt động. Khoảng hơn 2 giờ, 2 tàu rời đi sau khi hút đầy cát. Mặt sông chỉ yên khoảng 15 phút thì 3 tàu khác lần lượt kéo đến.
Trong màn đêm, những chiếc tàu lớn không bật đèn, lù lù chạy trên mặt nước, tiếng máy nổ vang cả khúc sông. Có lẽ phát hiện có người trên bờ, các tàu này không dừng ở vị trí cũ mà chạy lên phía thượng nguồn khoảng 300 m rồi mới thả vòi hút.
Bị người dân rọi đèn, 2 tàu quay đầu chạy xuôi, chiếc còn lại tiếp tục hút ở vị trí xa bờ. Một tàu khác đã hút đầy cát từ trước cũng lặng lẽ xuôi dòng.
Chúng tôi đi theo 2 tàu chạy về hạ du. Đến khu vực quen thuộc, nơi các tàu trước đó đã hút cát, 2 tàu lại dừng để hút. Một tàu áp sát bờ hơn nhưng vẫn không chịu rời đi dù người dân liên tục rọi đèn. "Họ biết mình ném đá không tới nên không sợ", một người dân nói.
Đến khoảng 3 giờ 30, sau khi khoang đầy cát, thân tàu chìm xuống nước vì sức nặng, phần còn lại của con tàu nhìn chỉ như chiếc lá tre. Hai tàu lần lượt rời đi. Khoảng 30 phút sau, một tàu khác lại xuất hiện. Đến khi trời rạng sáng, tàu mới rút đi.
Người dân địa phương cho biết các tàu này có sức chứa khoảng từ 120 - 200 m³ cát. Những gì diễn ra trong một đêm cho thấy hoạt động hút cát trên đoạn sông này không phải là vài trường hợp riêng lẻ.
Tàu ngang nhiên hút trộm cát vào chiều 4.10
ẢNH: KHÁNH HOAN
Thức thâu đêm đuổi tàu hút cát trái phép
17 giờ ngày 4.10, chúng tôi tiếp tục có mặt tại bãi sông Lam ở xóm Hưng Lam 2. Nhiều tàu hút cát đang tập kết.
Điều đáng nói dù giữa ban ngày 3 tàu vẫn lần lượt rời bến, ra sông hút cát. Các tàu vừa di chuyển vừa hút, quần thảo tại khu vực này rồi tiếp tục ngược lên phía thượng nguồn, nơi trước đó nhiều tàu hoạt động trong đêm. Phát hiện có người ghi hình, các tàu quay ra xa bờ, sau đó tiếp tục hút cho đến khi đầy khoang rồi mới rời đi.
Đêm 4.10, gió mùa đông bắc tràn về, trời mưa lớn. Đây lại là thời điểm thuận lợi nhất cho tàu hút cát hoạt động. Từ khoảng 19 giờ đến rạng sáng 5.10, theo ghi nhận của PV và người dân địa phương, có khoảng 12 lượt tàu loại lớn xuất hiện tại đoạn sông này.
Ông P., một trong những người dân địa phương nhiều năm nay phải thường xuyên thức đêm để xua đuổi tàu hút cát trái phép, bức xúc nói: "Tình trạng này diễn ra nhiều năm rồi. Trước đây, họ dùng tàu nhỏ, nhưng khoảng 2 - 3 năm nay xuất hiện nhiều tàu lớn. Khi lực lượng chức năng kiểm tra, làm mạnh thì yên ắng được một thời gian. Sau đó, đêm khuya họ lại tiếp tục hút".
3 chiếc tàu đang hút cát trên sông Lam lúc 17 giờ 20 ngày 4.10
ẢNH: KHÁNH HOAN
Cũng theo ông P., điều khiến người dân lo ngại nhất là càng ngày các tàu càng hoạt động gần bờ hơn. "Họ hút ngay sau nhà, hút sát bờ thì bờ kè sẽ bị cuốn đi, sạt lở sẽ đe dọa nhà cửa", ông P. lo ngại.
Ngay phía sau nhà ông P. gần mép sông, cách đây ít năm, công an xã dựng một lán tôn để phục vụ việc trực, canh tàu hút cát. Ông P. được giao chìa khóa và tận dụng nơi này làm chỗ ngủ để theo dõi. "Nhiều đêm tôi không ngủ được tí nào, vừa chợp mắt là nghe tiếng máy hút cát ầm ầm nên phải dậy xua đuổi", ông nói.
Cách nhà ông P. khoảng 300 m về phía thượng nguồn, người dân cũng thường xuyên phải kéo nhau ra bờ sông khi phát hiện tàu hút cát. Có thời điểm người dân đánh kẻng báo động để nhiều người cùng ra xua đuổi.
Theo ghi nhận của PV Thanh Niên, khu vực hút trộm cát cách khá xa 2 mỏ cát đã được cấp phép, gồm một mỏ thuộc Nghệ An và mỏ còn lại thuộc địa bàn tỉnh Hà Tĩnh. Một chủ mỏ cát cho biết nhiều đêm ông phải dùng thuyền ra xua đuổi các tàu hút cát trái phép vì lo ngại hoạt động này ảnh hưởng đến khu vực khai thác được cấp phép. (còn tiếp)