Giữa đại ngàn Tam Đảo xanh thẳm, nơi mây trắng vờn quanh núi biếc, suối reo qua những cánh rừng già, Khu danh thắng, di tích quốc gia đặc biệt Tây Thiên từ bao đời nay đã trở thành chốn linh thiêng trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Việt. Nơi đây, tín ngưỡng thờ Quốc Mẫu Tây Thiên không chỉ là điểm tựa tâm linh của cộng đồng, mà còn là sự kết tinh của truyền thống tri ân tiền nhân, lòng biết ơn đối với những người có công với dân, với nước và khát vọng hướng về cội nguồn dân tộc.
Tây Thiên – Nơi hội tụ linh thiêng của đất trời và lòng người
Theo truyền thuyết dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ, Quốc Mẫu Tây Thiên Lăng Thị Tiêu là chính Vương phi của Hùng Chiêu Vương thứ bảy. Bà được nhân dân tôn kính bởi công lao giúp vua Hùng chiêu tập binh sĩ, góp sức bảo vệ bờ cõi và chăm lo đời sống nhân dân. Sau khi hóa, bà được phụng thờ, trở thành biểu tượng thiêng liêng của lòng yêu nước, đức hy sinh và tinh thần phụng sự cộng đồng.
Trải qua bao biến thiên của lịch sử, niềm tôn kính Quốc Mẫu Tây Thiên vẫn được các thế hệ người dân gìn giữ, truyền qua những nghi lễ truyền thống, những mùa lễ hội và hành trình hành hương về miền đất Phật – đất Mẫu Tây Thiên. Mỗi nén hương thành kính dâng lên không chỉ gửi gắm ước nguyện bình an, mà còn thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, lòng biết ơn đối với những bậc tiền nhân đã góp phần dựng xây và bảo vệ non sông.
Tín ngưỡng thờ Mẫu – Di sản sống trong tâm hồn người Việt
Trong văn hóa Việt Nam, tín ngưỡng thờ Mẫu bắt nguồn từ sự tôn kính người Mẹ, từ tình yêu thiên nhiên và niềm tin vào những đấng linh thiêng che chở cho cuộc sống con người. Hình tượng Mẫu hiện diện trong tâm thức dân gian như biểu tượng của sự bao dung, lòng nhân ái, sức sống và khả năng chở che, nuôi dưỡng muôn loài.
Ngày 01 tháng 12 năm 2016, tại Addis Ababa, Ethiopia, UNESCO chính thức ghi danh Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là dấu mốc quan trọng, khẳng định những giá trị văn hóa đặc sắc của tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống cộng đồng Việt Nam, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức về trách nhiệm bảo vệ và trao truyền di sản cho các thế hệ mai sau.
Vẻ đẹp của di sản không chỉ nằm trong những nghi lễ trang nghiêm, tiếng đàn, điệu hát chầu văn hay sắc màu trang phục truyền thống, mà còn hiện hữu trong những giá trị nhân văn sâu sắc: sự gắn kết cộng đồng, lòng hướng thiện, niềm tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc và sự trân trọng đối với vai trò của người phụ nữ.
Trong dòng chảy văn hóa ấy, tín ngưỡng thờ Quốc Mẫu Tây Thiên mang sắc thái và giá trị riêng, gắn bó mật thiết với lịch sử, truyền thuyết và đời sống tâm linh của cư dân vùng đất nơi đây. Việc gìn giữ tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên vì thế cũng là gìn giữ một phần ký ức văn hóa, một mạch nguồn tinh thần đã bền bỉ chảy qua nhiều thế hệ người Việt.
Tây Thiên hôm nay – Gìn giữ di sản, tiếp nối giá trị ngàn đời
Được bao bọc bởi cảnh quan hùng vĩ của núi rừng Tam Đảo, Khu danh thắng di tích quốc gia đặc biệt Tây Thiên là không gian hội tụ những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và cảnh quan thiên nhiên. Hành trình về Tây Thiên vì thế không đơn thuần là một chuyến du ngoạn, mà còn là dịp để mỗi người lắng lòng trước thiên nhiên, tìm hiểu truyền thống dân tộc và bồi đắp sự gắn kết với cội nguồn.
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2020. Sự ghi nhận này càng nhấn mạnh trách nhiệm của cộng đồng và các đơn vị liên quan trong việc bảo tồn những giá trị truyền thống, gìn giữ không gian thực hành tín ngưỡng, phát huy nét đẹp của lễ hội và xây dựng môi trường văn hóa tâm linh văn minh, lành mạnh.
Bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ những đền đài, nghi lễ hay phong tục cổ truyền, mà còn là trao truyền tinh thần tri ân, lòng nhân ái và ý thức trách nhiệm với quê hương, đất nước. Đó là hành trình để những giá trị văn hóa được tiếp nối tự nhiên trong đời sống đương đại, để mỗi thế hệ đều có thể tìm thấy trong di sản niềm tự hào và sự gắn bó với nguồn cội.
Hướng tới kỷ niệm 10 năm UNESCO ghi danh Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt (2016 – 2026), Đền Thanh Sơn Linh Từ (Phú Thọ) – đại diện là Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tất Kim Hùng, với sự bảo trợ của Công ty Cổ phần Đầu tư Lạc Hồng đã tổ chức Toạ đàm và thực hành di sản “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” vào ngày 2/11/2026. Sự kiện được xây dựng theo tinh thần Công ước 2003: Đặt cộng đồng chủ thể vào vị trí trung tâm, để chính các nghệ nhân, người thực hành trực tiếp chia sẻ, trình diễn và diễn giải di sản của mình.
Các nghệ nhân trong buổi tọa đàm và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu
Giữa non thiêng Tây Thiên, tiếng chuông chùa ngân vọng, làn khói hương bảng lảng và sắc xanh bất tận của đại ngàn như nhắc nhớ mỗi người về một đạo lý muôn đời: biết ơn tiền nhân, gìn giữ truyền thống và trao truyền những giá trị tốt đẹp cho mai sau.