Cuối tuần qua, trong không gian Làng Văn hóa-Du lịch các dân tộc Việt Nam (xã Đoài Phương, Hà Nội), đồng bào Giẻ Triêng xã Phước Chánh, Đà Nẵng đã tái hiện những nghi thức gắn với Tết mùa - thời điểm người dân khép lại một vụ lúa rẫy, tạ ơn Giàng và các thần linh, rồi cùng nhau đón mùa mới.
Từ kho lúa, sân nhà làng đến mâm cúng, mỗi công đoạn đều có một phần việc riêng. Người phụ nữ lấy lúa, giã gạo, gói bánh; già làng chọn ngày, chủ trì nghi lễ; dân làng góp lễ vật, cùng uống rượu cần, múa hát trong tiếng cồng chiêng. Một nghi lễ nông nghiệp vì thế cũng là dịp cả cộng đồng ngồi lại bên nhau sau một năm làm lụng.
Hạt lúa: Niềm tin của cộng đồng
Với người Giẻ Triêng, Tết mùa thường diễn ra sau khi lúa rẫy đã thu hoạch, thóc được phơi khô và đưa vào kho. Sau những tháng ngày lên rẫy, săn bắt, hái lượm, xuống sông suối đánh cá, đây là lúc dân làng tạm gác công việc để nghỉ ngơi, thăm hỏi và chuẩn bị ngày hội lớn trong năm.
Nhưng Tết mùa không bắt đầu từ những cuộc vui. Trước hết là lời cảm tạ.
Trong quan niệm của người Giẻ Triêng, một mùa lúa đầy kho không chỉ là kết quả của sức người. Cây lúa sinh trưởng nhờ đất, nước, mưa, nắng; con người làm rẫy nhưng cũng cần sự phù trợ của Giàng và các vị thần cai quản thiên nhiên.
Vì thế, sau mùa thu hoạch, dân làng làm lễ tạ ơn Giàng, thần Lúa và các thần linh đã giúp mùa màng thuận lợi, đồng thời cầu mong năm tới tiếp tục mưa thuận gió hòa, lúa đầy kho, người trong làng khỏe mạnh, cuộc sống no ấm.
Trong hệ thống tín ngưỡng ấy, thần Lúa giữ một vị trí đặc biệt. Trước khi đưa lúa từ kho về nhà để chuẩn bị cho ngày Tết mùa, người phụ nữ trong gia đình làm lễ xin phép thần Lúa. Lời khấn gửi gắm những mong ước rất cụ thể: con cháu đi rừng khỏe mạnh, qua sông suối bình an, mùa sau tiếp tục được nhiều lúa.
Cách ứng xử ấy cho thấy cây lúa không đơn thuần là nguồn lương thực. Hạt lúa gắn với sự sống của gia đình, với công sức của cả cộng đồng và với niềm tin về sự cân bằng giữa con người với tự nhiên.
Từ thần Lúa, lời khấn tiếp tục hướng tới các vị thần Trời Đất, Sông Suối, Núi, Mưa, Sấm, Mùa Màng. Mỗi vị thần gắn với một phần của đời sống sản xuất. Vì vậy, nghi lễ cũng phản ánh một cách nhìn về thế giới mà ở đó con người không đứng tách khỏi tự nhiên, mà sống trong mối quan hệ nương tựa, biết ơn và gìn giữ.
Tết mùa vì thế mang ý nghĩa lớn hơn một lễ hội sau vụ thu hoạch. Với người Giẻ Triêng, đây là dịp quan trọng trong năm, tương tự ý nghĩa của Tết Nguyên Đán trong đời sống người Kinh. Nhà nào có nhiều người tới thăm được coi là niềm vui và vinh dự; mọi người chúc nhau sức khỏe, mùa màng tốt tươi, cuộc sống đủ đầy.
Ngay trong cách chuẩn bị lễ cũng thấy rõ vai trò của cộng đồng. Sau khi già làng chọn ngày lành, công việc được chia cho từng gia đình. Người lên rừng, người xuống suối, người chuẩn bị lúa, người làm bánh, người góp thức ăn và rượu. Nữ già làng gói trước chín chiếc bánh nếp rồi con cháu mới tiếp tục công việc.
Khi mâm lễ được bày lên, gà luộc, cá nướng, thịt heo, rau rừng, các món ăn truyền thống, trầu cau và rượu cần cùng hiện diện. Đó không phải một mâm cúng của riêng một gia đình mà là thành quả được góp lại từ nhiều nhà trong làng.
Giá trị văn hóa của Tết mùa ở đó: tạ ơn thần linh nhưng cũng là dịp con người tạ ơn nhau, nhắc nhau về sự gắn bó của một cộng đồng cùng làm rẫy, cùng chia sẻ thành quả và cùng vượt qua những nhọc nhằn của một năm.
Để nghi lễ không chỉ còn trong ký ức
Sau phần lễ, già làng bốc cơm cúng, rót rượu cho con cháu nhận lộc. Rượu cần được chuyền tay, thức ăn được chia sẻ. Tiếng trống, tiếng chiêng vang lên; già làng dẫn thanh niên và trẻ nhỏ vào vòng múa. Đêm xuống, những cuộc vui tiếp tục bên đống lửa.
Những hình ảnh ấy được tái hiện tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam trong khuôn khổ chương trình “Buôn làng rực rỡ” ngày 19-20/9. Khoảng 30 đồng bào Giẻ Triêng từ Đà Nẵng đã tham gia chương trình. Bên cạnh nghi lễ còn có giao lưu dân ca, dân vũ, nhạc cụ truyền thống, trải nghiệm cồng chiêng, dệt thổ cẩm, đan lát, ẩm thực và trò chơi dân gian.
Việc đưa một nghi lễ của cộng đồng Giẻ Triêng đến Hà Nội góp phần giúp công chúng, du khách có thể thấy cách mà con người thực hành văn hóa: già làng đọc lời khấn, phụ nữ làm bánh, nghệ nhân đánh chiêng, thanh niên và trẻ nhỏ cùng múa.
Nhưng bảo tồn một nghi lễ không thể chỉ dừng ở việc đưa nghi lễ ấy lên sân khấu hoặc tái hiện trong không gian văn hóa. Quan trọng hơn, nghi lễ còn được thực hành ở buôn làng và lớp trẻ còn hiểu vì sao ông bà mình làm như vậy.
Đây cũng là hướng được chú ý tại chính xã Phước Chánh. Tháng 2/2026, Trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở Phước Chánh tổ chức Tết mùa truyền thống người Bh’nong cho học sinh, với mục tiêu giúp thế hệ trẻ tiếp cận và gìn giữ những giá trị văn hóa của cộng đồng.
Một lễ hội chỉ thật sự có sức sống khi các lớp trẻ vừa biết nhảy theo tiếng chiêng, vừa hiểu vì sao người lớn phải làm lễ trước khi ăn mừng. Chúng cần biết hạt lúa từ đâu đến, vì sao phải xin phép thần Lúa, vì sao mâm lễ được cả làng cùng chuẩn bị và vì sao sau nghi lễ, mọi người lại ngồi với nhau bên ché rượu cần.
Đó cũng là tinh thần của việc bảo tồn văn hóa trong đời sống hôm nay: giữ những giá trị cốt lõi, nhưng để chúng tiếp tục được thực hành, được giải thích và được thế hệ sau tiếp nhận.
Nghị quyết số 33-NQ/TW về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam nhấn mạnh nhiệm vụ bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, trong đó có văn hóa của các dân tộc thiểu số.
Với những cộng đồng như Giẻ Triêng, việc gìn giữ lễ hội truyền thống vì thế không chỉ là giữ một tập tục, mà còn giữ cách cộng đồng nhìn nhận thiên nhiên, lao động và mối quan hệ giữa người với người.
Cùng với đó, Nghị quyết số 88/2019/QH14 về Đề án tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cũng xác định việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch. Đây là hướng mở để văn hóa có thêm không gian hiện diện và tạo sinh kế, nhưng việc khai thác chỉ có ý nghĩa khi cộng đồng vẫn là chủ thể của văn hóa.
Từ một lời khấn trước kho lúa đến tiếng chiêng giữa không gian Làng Văn hóa, Tết mùa của người Giẻ Triêng cho thấy điều giản dị: văn hóa không nằm ở những gì được kể lại sau khi đã mất đi, mà ở những gì người hôm nay vẫn còn biết làm và muốn truyền lại cho ngày mai.
Giữ một lễ hội, vì thế, không phải giữ nguyên một màn trình diễn, quan trọng hơn là giữ được ký ức về hạt lúa, niềm tin vào thiên nhiên, tình làng và những con người biết nối tiếp công việc của thế hệ trước./.