PGS,TS Nguyễn Thị Lan Anh là người Việt Nam đầu tiên đảm nhiệm vị trí quan trọng này trong suốt 30 năm thành lập và phát triển ITLOS, đánh dấu bước tiến lịch sử của Việt Nam trong nỗ lực tham gia vào các thể chế tài phán quốc tế.
Trước đó, tại Hội nghị lần thứ 36 các nước thành viên Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS), diễn ra tại New York (Mỹ) ngày 18/6/2026, PGS,TS Nguyễn Thị Lan Anh đã trúng cử Thẩm phán ITLOS nhiệm kỳ 2026-2035 ngay ở vòng bỏ phiếu đầu tiên với số phiếu cao nhất khu vực châu Á-Thái Bình Dương.
Với kết quả này, PGS,TS Nguyễn Thị Lan Anh vinh dự trở thành nữ Thẩm phán đầu tiên của Đông Nam Á tại cơ quan tài phán về luật biển được thành lập theo UNCLOS.
Kể từ khi bắt đầu hoạt động từ năm 1996 cho đến nay, đã có 62 người được bầu làm Thẩm phán ITLOS, trong đó có 9 nữ Thẩm phán. Nhiệm kỳ Thẩm phán của PGS,TS Nguyễn Thị Lan Anh bắt đầu từ ngày 1/10/2026.
Việc Việt Nam lần đầu tiên có Thẩm phán tại ITLOS cho thấy sự ghi nhận và đánh giá cao của cộng đồng quốc tế đối với năng lực chuyên môn của chuyên gia pháp lý Việt Nam cũng như vai trò và đóng góp của Việt Nam trong thúc đẩy thượng tôn luật pháp quốc tế.
Đây là dấu mốc lịch sử trong tiến trình hội nhập luật pháp quốc tế của Việt Nam, góp phần củng cố vị thế của Việt Nam là thành viên tích cực và có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế. Trên cương vị Thẩm phán độc lập, chuyên gia Việt Nam có điều kiện đóng góp trực tiếp vào hoạt động của Tòa, thúc đẩy việc giải thích và áp dụng thống nhất UNCLOS 1982, giải quyết hòa bình các tranh chấp và củng cố trật tự pháp lý trên biển.
Theo Quy chế của ITLOS, trước khi nhận nhiệm vụ, các Thẩm phán phải tuyên thệ công khai về việc thực thi quyền hạn một cách trung thực, vô tư, liêm chính và tận tâm. Tòa gồm 21 Thẩm phán độc lập, được lựa chọn trên cơ sở uy tín về công bằng, liêm chính và năng lực chuyên môn trong lĩnh vực luật biển, đồng thời bảo đảm sự đại diện của các hệ thống pháp luật cũng như phân bổ công bằng giữa các khu vực địa lý.
Cũng trong ngày 1/10, các Thẩm phán đã bầu ông Maurice K. Kamga, Thẩm phán người Cameroon, làm Chánh tòa và bà Frida Maria Armas Pfirter, Thẩm phán người Argentina, làm Phó Chánh tòa nhiệm kỳ 2026-2029. Hai chức danh được bầu bằng bỏ phiếu kín, có nhiệm kỳ 3 năm và có thể tái cử.
Trong 10 nhiệm kỳ từ năm 1996 đến năm 2026, ITLOS đã có 10 Chánh tòa và 10 Phó Chánh tòa, trong đó có 3 Chánh tòa đến từ châu Á, mang quốc tịch Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc.
ITLOS là cơ quan tài phán quốc tế độc lập có vai trò giải quyết hòa bình các tranh chấp về giải thích và áp dụng Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982, được thành lập theo UNCLOS 1982 và tổ chức phiên khai mạc vào ngày 18/10/1996. Ngày 25/9 vừa qua, Tòa đã tổ chức lễ kỷ niệm 30 năm thành lập tại Hamburg, khẳng định cam kết thúc đẩy hòa bình thông qua công lý và củng cố thượng tôn pháp luật trên biển.
Đến cuối tháng 9/2026, ITLOS đã tiếp nhận 36 vụ việc, bao gồm các vụ việc giải quyết tranh chấp, yêu cầu cho ý kiến tư vấn, yêu cầu thả tàu nhanh và yêu cầu về các biện pháp khẩn cấp tạm thời. Những vấn đề được giải quyết tại tòa trải rộng từ việc thả nhanh tàu và thuyền viên, áp dụng biện pháp tạm thời đến phân định biển và bảo vệ môi trường biển. Những vụ phân định đã được giải quyết tại toà gồm vụ việc giữa Bangladesh với Myanmar, Ghana với Côte d’Ivoire và Mauritius với Maldives. Đặc biệt, trong vụ Bangladesh với Myanmar, ITLOS trở thành cơ quan tài phán quốc tế đầu tiên phân định thềm lục địa ngoài 200 hải lý.
Ba ý kiến tư vấn do tòa đưa ra trong các năm 2011, 2015 và 2024 cũng góp phần làm rõ nghĩa vụ của quốc gia trong hoạt động tại đáy biển quốc tế, chống khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định, và bảo vệ môi trường biển trước biến đổi khí hậu. Đặc biệt, ý kiến tư vấn năm 2024 là quan điểm pháp lý đầu tiên của một cơ quan tài phán xác định phát thải khí nhà kính do con người gây ra cấu thành ô nhiễm môi trường biển theo UNCLOS 1982, đồng thời làm rõ nghĩa vụ phòng ngừa, giảm thiểu và kiểm soát loại ô nhiễm này.
Bước sang thập niên hoạt động thứ tư, ITLOS tiếp tục tiếp nhận những vấn đề pháp lý mới. Năm 2026, Viện Giải quyết tranh chấp đáy biển của Tòa tiếp nhận hai vụ kiện giữa doanh nghiệp và Cơ quan Quyền lực đáy đại dương quốc tế.
Quản trị biển và đại dương đang đứng trước nhiều thách thức từ việc mở rộng các hoạt động khai thác tài nguyên và không gian biển, sự phát triển của khoa học công nghệ, tới sự suy giảm đa dạng sinh học, ô nhiễm môi trường biển và biến đổi khí hậu.
Bối cảnh ấy càng cần Tòa phát huy vai trò của mình trong việc giải thích và áp dụng UNCLOS 1982 và các quy định pháp luật quốc tế nhằm giúp định hướng ứng xử và hành động của các quốc gia và thúc đẩy thượng tôn pháp luật trên biển.
Cùng với các hoạt động xét xử, Tòa cũng đang tích cực triển khai các chương trình đào tạo và nâng cao năng lực nhằm góp phần hỗ trợ các quốc gia tiếp cận cơ chế giải quyết tranh chấp, củng cố vai trò của UNCLOS 1982 trong quản trị biển và đại dương.
TTXVN